Bilimsel Keşiflerin Tarihsel Sıralaması
Doğrudan algılanamayan kavramları (zaman, ruh, sayı) düşünebilme yetisidir; simge ve sanatın temelidir. İLE Yalnızca gözle görülen, elle tutulan somut nesneler üzerine düşünmedir. İlki soyutlayabilir, ikincisi somutla sınırlıdır; insanı ayıran ilkidir.
Doğadaki nesnelere ve güçlere ruh ya da canlılık atfeden en eski inanç biçimidir. İLE Her biri belirli bir alanı yöneten birden çok tanrıya tapan, daha örgütlü inanç sistemidir. İlki her şeye ruh atfeder, ikincisi çok sayıda tanrı tanımlar.
İnsanın, yabani bitkileri seçip yetiştirerek verimli türlere dönüştürmesidir (buğday, arpa). İLE İnsanın, yabani hayvanları uysallaştırıp barındırarak yararlandığı türlere dönüştürmesidir (koyun, keçi). İkisi de evcilleştirmedir; biri bitkiyi, öteki hayvanı ehlileştirir.
Bireysel bir aracının (şamanın), doğaüstü dünyayla kişisel bağ kurduğu, kurumsal yapısı olmayan inanç biçimidir. İLE Belirli kuralları, ruhban sınıfı ve kurumları olan, toplumsal düzeni de biçimleyen inanç sistemidir. İlki bireysel ve kurumsuz, ikincisi kurumsal ve düzenlidir.
Çanak çömleğin henüz yapılmadığı, ilk yerleşik tarım köylerinin kurulduğu erken Neolitik evredir. İLE Yine çömleksiz ama tarımın ve yapıların geliştiği bir sonraki Neolitik evredir. İkisi de çömlek öncesi Neolitik'tir; ikincisi daha geç ve gelişkindir.
Küçük, eşitlikçi, belirgin yönetici katmanı olmayan topluluk biçimidir. İLE İş bölümü, sınıf ve merkezî yönetimi olan, büyük ve katmanlı topluluk biçimidir. İlki yalın ve eşitlikçi, ikincisi katmanlı ve örgütlüdür.
Kişisel saygınlığa dayalı, kurumsallaşmamış önderlik biçimidir. İLE Yasalar, kurumlar ve sürekli yönetim aygıtı olan örgütlü otoritedir. İlki kişiye bağlı, ikincisi kurumsaldır.
Efsanevi düşünceden rasyonel düşünceye geçiş
a²+b²=c² hipotenüs kuramı
Aşil paradoksu yavaş gidene yetişememe İLE hareket paradoksu sonsuz bölmenin sonucudur. Zenon Aşil kaplumbağaya yetişemez çünkü sonsuz adım gerekir İLE bu hareketin mantıksal analizini sorgular. Modern matematik limit kavramı ile çözüldü.
Bir hedefe varmak için önce yarısına, onun yarısına... sonsuz adım gerektiğini öne süren paradokstur. İLE Bir uzunluğun sonsuz kez bölünebileceği varsayımıdır. İlki, ikinciye dayanarak hareketin hiç başlayamayacağını öne sürer.
Uçan okun her anda hareketsiz göründüğü, dolayısıyla hiç hareket etmediğini öne süren paradokstur. İLE Zamanın bölünemez anlardan oluştuğu varsayımıdır. İlki bu varsayıma dayanır; hareketin, hareketsiz anların toplamı olamayacağını sorgular.
Her şey atom ve boşluktan oluşur
Atom elementin en küçük birimi İLE molekül bileşiğin en küçük birimidir
Platon un mağara alegorisi
Matematiksel nesnelerin, zihinden bağımsız gerçek varlıklar olduğunu savunan görüştür. İLE Matematiksel nesnelerin yalnızca ad, insan kurgusu olduğunu savunan görüştür. İlki bağımsız varlık atar, ikincisi yalnızca ad sayar.
Aristoteles in hilemorfizm kuramı
Basit harmonik sinüzoidal, periyodik tekrarlayan harekettir
Dönel eksen etrafında, öteleme doğrusal harekettir
Bir şeyin kendisiyle özdeş olduğunu söyleyen mantık yasasıdır (A, A'dır). İLE Bir önermenin aynı anda hem doğru hem yanlış olamayacağını söyleyen yasadır. İlki özdeşliği, ikincisi çelişkisizliği kurar.
Sentez birleştirme ve inşa etme İLE analiz parçalara ayırma ve çözümlemedir. Sentez yeni bilgi üretir İLE analiz mevcut bilgiyi açıklar. Sentez öncüllerden sonuca İLE analiz sonuçtan öncüllere gider.
Tümdengelim genelden özele gidiş İLE tümevarım özelden genele gidişe dayanır. Tümdengelim mantıksal zorunluluk İLE tümevarım olasılık sağlar. Tümdengelim geçerliyse sonuç kesin İLE tümevarım sonuç muhtemeldir.
Hindistan'da geliştirilen, potada eritilerek üretilen yüksek karbonlu çeliktir; yavaş soğutulduğundan içinde kendine özgü desenler (Şam çeliği görünümü) oluşur, sert ve keskin olur. İLE Demirin kömürle uzun süre ısıtılıp dövülerek yüzeyden karbonlandığı, sonra fırın teknolojisiyle geliştirilen yöntemdir; karbon dağılımı daha az denetimlidir. İlki potada eritir, ikincisi katı hâlde dövüp karbonlar.
Paralel doğru aksiyomunu kabul eden, düz uzayın klasik geometrisidir. İLE Bu aksiyomu değiştiren, eğri uzaylarda kurulan geometridir. İlki düz, ikincisi eğri uzayı betimler.
En büyük ortak böleni bulma yöntemleri.
Farklı aksiyom sistemlerine dayanan dört temel geometri.
Topolojik invaryantları hesaplama yöntemleri.
Bedendeki üç temel gücün (dosha) dengesine dayanan, geleneksel Hint tıp dizgesidir. İLE Dört beden sıvısının dengesine dayanan, eski Yunan tıp dizgesidir. İkisi de denge temelli eski tıp dizgeleridir; biri üç güç, öteki dört sıvı üzerine kuruludur.
Çinliler pusulayi MÖ 206-220 yıllarında buldu İLE Avrupalılar 12. yüzyılda kullanmaya başladı.
Beden üzerindeki hatlara ince iğneler batırarak, enerji akışını düzenlemeyi amaçlayan geleneksel yöntemdir. İLE İltihabı ve ağrı iletimini hedefleyen ilaç ve girişimlerle çalışan bilimsel ağrı tedavisidir. İlki geleneksel enerji anlayışına, ikincisi kanıta dayalı tıbba dayanır.
Çinliler kağıdı MS 105te icat etti İLE Mısırlılar papirüs kullanıyordu.
Zhang Heng ilk sismografı MS 132de yaptı İLE modern sismograflar 19. yüzyılda gelişti.
Liu Hui'nin, çokgenlerle pi'yi çok basamaklı hesaplayan Çin yöntemidir. İLE Arşimet'in, iç ve dış çokgenlerle pi'yi sınırlayan daha eski yöntemidir. İkisi de çokgen yaklaşımıdır; Çin hesabı daha çok basamak verdi.
Eşzamanlı kalan koşullarını (kongrüansları) tek çözümde birleştiren teoremdir. İLE İki sayının en büyük ortak bölenini ardışık bölmelerle bulan yöntemdir. İlki kongrüans çözer, ikincisi ortak bölen bulur.
Eşzamanlı kalan koşullarını tek çözümde birleştiren teoremdir. İLE Kalanlarla, belirli bir bölene göre çalışan aritmetiktir. İlki, ikincinin sağladığı kalan sistemi üzerinde bir çözüm teoremidir.
Aryabhata Dünyanın döndüğünü savundu (499) İLE Ptolemy Yer merkezli sistemi savundu.
On tabanına dayanan sayı sistemidir. İLE Bir rakamın değerinin, bulunduğu basamağa göre değiştiği gösterim ilkesidir. İkincisi, ondalık sistemin dayandığı genel ilkedir.
Bir büyüklüğün yokluğunu gösteren, işlem yapılabilen matematiksel sayıdır. İLE Hiçliği anlatan felsefi kavramdır; sayı değildir. İlki sayı olarak işlenir, ikincisi kavramsaldır.
Sinüs kavramını geliştirip yarım kiriş üzerine kuran Hint geleneğidir. İLE Kirişlere dayanan, daha eski Yunan geleneğidir. İlki sinüsü, ikincisi kirişi temel alır; ilki ikincisinden gelişti.
Kaolin, feldspat ve kuvarstan yapılan, çok yüksek sıcaklıkta (yaklaşık 1300-1400 °C) pişirilen ince seramiktir; camsılaştığından su geçirmez, ince ve yarı saydamdır. İLE Kil temelli, daha düşük sıcaklıkta pişirilen genel adı taşıyan malzemedir; gözenekli ve donuk kalabilir, sırla su geçirmez hâle getirilir. İkincisi geniş sınıf, ilki onun en ince ve en yüksek sıcaklıkta pişen türüdür.
Sıfırdan küçük, eksi işaretli sayılardır. İLE Sıfırdan büyük, artı işaretli sayılardır. İkisi sıfırın iki yanında, zıt yönlerde yer alır.
Özel kurallar gerektiren, sıfırla yapılan işlemlerdir (sıfıra bölme tanımsızdır). İLE Olağan kurallarla yürüyen, sıfır dışı sayılarla işlemlerdir. İlki özel durumlar içerir, ikincisi olağan kurallıdır.
Asitler proton (H+) veren İLE bazlar ise proton alan maddelerdir.
Bir karışımı, bileşenlerinin kaynama noktası farkından yararlanarak ayırma yöntemidir; ısıtıp buharlaştırır, sonra yoğunlaştırır. İLE Bir maddeyi, içindeki safsızlıklardan arındırma işlemidir; damıtma bunun yalnızca bir yoludur, kristallendirme ve kromatografi de vardır. İkincisi genel amaç, ilki bir araçtır.
Denklem çözmeyi sistemli bilim yapan cebirdir. İLE Adım adım işlem yöntemi kavramıdır. İkisi de aynı bilginin kurucusundan gelir; biri denklem, öteki yöntem kuramıdır.
Cad genişlemelerinin sınıflandırması.
Sıfır ve Hint-Arap rakam sistemi
Güherçile, kükürt ve odun kömürü karışımıdır; dokuzuncu yüzyılda Çin'de bulundu, yavaş yanan (deflagrasyon) bir itici güçtür, çok duman çıkarır. İLE Nitrogliserin ve TNT gibi, molekülünde oksijeni de taşıyan bileşiklerdir; ondokuzuncu yüzyılda geliştirildi, sesten hızlı bir şok dalgasıyla parçalanır (detonasyon), çok daha güçlü ve dumansızdır. İlki yavaş yanar ve iter, ikincisi ani parçalanır ve kırar.
Etil alkolün, suyla oluşturduğu karışımdan kaynama noktası farkıyla ayrılmasıdır; ancak yüzde doksan altı derişime dek çıkılabilir, çünkü orada azeotrop oluşur. İLE Bir karışımı kaynama noktası farkından yararlanarak ayırma yönteminin genel adıdır. İkincisi yöntem, ilki o yöntemin en bilinen uygulamasıdır.
Sülfürik asit üretimi
Alkol -OH grubu içerir İLE eter R-O-R yapısındadır
Ateşli iki hastalığın ayrı hastalıklar olduğunu gösteren ayrımdır; Razi 900 dolayında yaptı. İLE İkisinden biri olan, döküntülü bulaşıcı hastalıktır. İlki iki hastalığı ayıran gözlem, ikincisi o hastalıklardan biridir.
Bir güneş yılının çok duyarlı süre hesabıdır. İLE Bu hesabın konusu olan zaman ölçümüdür. İlki hesabın kendisi, ikincisi ölçülen büyüklüktür.
Hassas trigonometrik tablolar
Müzik kuramınin matematiksel temelleri
İkinci öğretmen, Aristoteles mantığının geliştirilmesi
Çin'de, hastalıktan alınan maddeyle kişiyi kasıtlı hafif hastalandırıp bağışıklık kazandıran eski yöntemdir; riskliydi. İLE Jenner'ın inek çiçeği kullanarak geliştirdiği, çok daha güvenli modern aşılamadır. İlki tehlikeli öncü, ikincisi güvenli ardılıdır.
Fiber optik ışıkla iletim İLE bakır kablo elektrikle
Geometrik ışınlarla, fiziksel optik dalga doğasıyla ilgilenir.
Görme kuramı ve ışığın doğası
Karanlık oda prensibi
Deneysel bilimsel yöntemin geliştirilmesi
Tıbbı felsefeyle birleştiren bütüncül yaklaşımdır; İbn Sina'nın tıp anlayışının temelidir. İLE İnsan bedeninin yapısını inceleyen bilgidir. İlki tıbba felsefi çerçeve verir, ikincisi bedenin yapısını betimler; İbn Sina ikisini birleştirdi.
Açı-kenar oranlarını inceleyen daldır. İLE Yerküre ölçümü bilimidir. İlki, ikincideki uzaklık ve konum ölçümlerinde kullanıldı.
Dünya'nın çekimi,. İLE Genel çekim kuvveti.
Özgül ağırlık ve yoğunluk ölçümleri.
Çin astronomları 1054te süpernova gözlemledi (Yengeç Bulutsusu) İLE modern kuram 20. yüzyılda gelişti.
Denklem çözmeyi bilim yapan daldır. İLE Biçim ve uzay bilimidir. Ömer Hayyam ilkinin denklemlerini ikincinin şekilleriyle çözdü.
Tam sayı çözümlü polinom denklemler.
Üçüncü dereceden denklemdir. İLE Bunun sistemli çözüm yöntemidir. İlki denklem türü, ikincisi onu çözme kuramıdır.
Miyar el-İlm, mantık ve metodoloji
Tehafüt el-Felasife, filozofların tutarsızlıkları
Bhaskara'nın, on ikinci yüzyılda değişim oranı fikrini sezen erken çalışmasıdır. İLE Newton ve Leibniz'in, on yedinci yüzyılda kurduğu sistemli hesaptır. İlki erken sezgi, ikincisi tam kuruluştur.
Tabula Rogeriana, ortaçağ dünya haritası
Tıp bilgisini bir bütün olarak derleyen ansiklopedik yaklaşımdır; İbn Rüşd'ün tıp eserinin niteliğidir. İLE Bedenin yapısını inceleyen bilgidir. İlki tıbbı bütün olarak derler, ikincisi yapıyı ele alır.
Aristoteles felsefesinin yorumlanması
Hidrolik sistemler ve mekanik düzenekler
Her terimi önceki iki terimin toplamı olan (0,1,1,2,3,5,8...) dizidir; ardışık terim oranı altın orana yaklaşır. İLE Sayıların, kendi kendini yineleyerek üretildiği kural örneğidir. İkincisi genel kural, ilki onun en ünlü örneğidir.
Her terimi önceki iki terimin toplamı olan, sıfır-bir ile başlayan dizidir. İLE Aynı toplama kuralıyla ama iki-bir ile başlayan dizidir. İkisi de aynı kuralla üretilir; başlangıç değerleri farklıdır.
Hindu-Arap rakamlarının Avrupa'ya tanıtımı
Binom katsayılarını üçgen düzende veren sayı dizilişidir. İLE Ardışık terimleri toplayarak büyüyen, altın orana yaklaşan spiraldir. İlki katsayı üçgeni, ikincisi büyüme spiralidir; ikisi de doğada tekrarlayan örüntülerdir.
İlk programlanabilir robotlar ve otomatlar
Nasireddin Tusi'nin, dönme birleşiminden düz çizgi elde eden geometrik düzeneğidir. İLE Bu düzeneğe adını veren bilginin kendisidir. İkisi aynı buluşu adlandırır; biri düzenek, öteki onu bulandır.
Skolastik düşüncede iman-akıl ilişkisi
Zhu Shijie'nin, on üçüncü yüzyılda katsayı üçgenini kullanan Çin çalışmasıdır. İLE Pascal'ın, on yedinci yüzyılda aynı üçgeni sistemleştiren Avrupa çalışmasıdır. İkisi aynı üçgendir; Çin kullanımı daha eskidir.
Tümeller tartışması
Rihle, 120.000 km seyahat kaydı
İktisadi döngüler ve toplumsal değişim kuramı
Mukaddime İLE tarih felsefesi ve sosyolojinin temelleri
Konumları ölçülmüş yıldızların düzenli listesidir. İLE Bu listeyi barındıran, dokuz yüz doksan dört yıldızlık gözlem yapıtıdır. İlki liste türü, ikincisi onu içeren yapıttır.
Açı oranlarının çok basamaklı değer çizelgeleridir. İLE Bu çizelgelerdeki açı-oran ilişkisini veren daldır. İlki sayısal çizelge, ikincisi onun dayandığı bilgidir.
Ay'ın gökyüzündeki devinimini betimleyen çizelgedir. İLE Bu devinimin matematiksel modelidir. İkincisi, ilkini hesaplanabilir kılan modeldir.
Merkür geçişi gözlemleri
Amerika kıtasını gösteren dünya haritası
Kitab-ı Bahriye İLE Akdeniz navigasyon rehberi
Evren modeli paradigma değişimi
Sanal birim içeren, iki bileşenli sayılardır. İLE Sayı doğrusunda yer alan, sanal kısmı olmayan sayılardır. İlki karmaşık, ikincisi gerçektir; gerçek sayılar karmaşığın alt kümesidir.
Altı silindirli mekanik saat
Trigonometrik fonksiyonların hassas tabloları
Sanal birim içeren, iki bileşenli sayıların sistemli kullanımıdır. İLE Bu kullanımın konusu olan sayı türüdür. İlki kullanım, ikincisi sayının kendisidir.
Sarkaç yasaları
Serbest düşme yasaları
Kepler yasaları, eliptik yörüngeler
Jupiter uydularının keşfi
Astronomik teleskop geliştirilmesi
Bilginin kaynağı deneydir
Canlıların hayatta kalması ve devamı için gerekli beş temel sistem.
Cogito ergo sum
Analiz parçalara ayırma İLE sentez birleştirme yöntemidir
Kompleks sayı formları.
Asal modüle göre, bir kuvvetin bire denk düştüğünü söyleyen teoremdir. İLE Asal modüle göre, faktöriyelin eksi bire denk düştüğünü söyleyen teoremdir. İkisi de asallıkla ilgili modüler teoremlerdir.
İki üzeri iki üzeri n artı bir biçimindeki sayıdır. İLE İki üzeri asal eksi bir biçimindeki sayıdır. İkisi de özel biçimli sayılardır; üsleri farklı kuruludur.
Basınç birim alana düşen kuvvet İLE yoğunluk birim hacimdeki kütledir
Pascal yasası, hidrolik prensip
Cihannüma, dünya coğrafyası ansiklopedisi
Pascal üçgeni ve kombinatorik
Zarla çevrili çekirdeği ve zarlı organelleri olmayan, DNA'sı sitoplazmada serbest duran, küçük ve yapıca yalın gözedir; bakteriler ve arkeler bu tiptedir. İLE Zarla çevrili gerçek bir çekirdeği ve mitokondri, endoplazmik retikulum gibi zarlı organelleri bulunan, daha büyük ve karmaşık gözedir; bitki, hayvan, mantar ve protistler bundan oluşur. İlkinde kalıtım maddesi açıkta, ikincisinde zarla korunmuştur.
Bir işlevin bir noktadaki anlık değişim hızını, yani eğriye çizilen teğetin eğimini veren kavramdır. İLE Bir eğrinin altında kalan alanı, birikimli toplamı veren kavramdır. İkisi birbirinin tersidir: biri değişim hızını bulur, öteki hızdan birikmiş miktarı geri kurar.
Potansiyel konuma bağlı, kinetik harekete bağlı enerjidir
Bakteri canlı göze İLE virüs canlı değil
Ağız boşluğunda yaşayan, diş ve diş eti sağlığıyla ilişkili mikroorganizma topluluğudur. İLE Sindirim kanalının alt bölümünde yaşayan, en kalabalık ve en çeşitli mikroorganizma topluluğudur. İkisi de vücudun mikrobiyotasıdır; bulundukları bölge ve baskın türleri farklıdır.
DAlembert dinamiği statiğe çevirir (F-ma)=0, Newton F=ma.
Güç birim zamandaki iş İLE kuvvet ivmelenme nedeni
Kütle madde miktarı (değişmez) İLE ağırlık kütleye etki eden yerçekimi kuvvetidir (değişir)
Klasik mekanik yaklaşımları.
MC rastgele örnekleme istatistik, MD deterministik Newton.
Klasik mekaniğin üç farklı matematiksel ifadesi.
İki farklı mekanik dalı: statik durgun cadleri İLE dinamik ise hareket eden cadleri inceler
Stokes küre sürüklemesi F=6πμrv, Newton kayma gerilmesi τ=μ(dv/dy).
Süreklilik kütle korunumu ∇·v=0, momentum Newton 2. yasasıdır.
Uzayzaman 4D birleşik, Newton mutlak ayrı uzay ve zamandır.
İkinci türev matrisini doğrudan hesaplamayıp, adım adım yaklaşık olarak kuran eniyileme yöntemidir; hızlı ve ucuzdur, geometri eniyilemesinde standarttır. İLE İkinci türev matrisini gerçekten hesaplayan yöntemdir; çok hızlı yakınsar ama her adımda çok pahalıdır. İlki tahmin eder, ikincisi hesaplar.
Atomların Newton denklemlerini zaman içinde adım adım çözerek, sistemin gerçek zamanlı devinimini izleyen benzetimdir; dinamik ve zamana bağlı bilgi verir. İLE Rastgele denemeler ve kabul-ret kuralıyla, sistemin olası durumlarını istatistiksel olarak tarayan benzetimdir; zaman bilgisi vermez ama denge özelliklerini verimli örnekler.
İşlev minimizasyon yöntemleri.
Bilginin kaynağı tartışması
Kuvvet hareketi değiştiren etki İLE enerji iş yapabilme yeteneğidir
Fonksiyon seri temsilleri.
İşlevlerin farklı seri gösterimleri ve uygulama alanları.
Bir işlevi polinom terimleriyle yaklaşık gösteren seridir. İLE Bir işlevi sinüs-kosinüsle gösteren seridir. İlki polinomla, ikincisi dalgalarla açar.
Bir işlevi, bir nokta çevresinde kuvvet (polinom) terimlerinin toplamı olarak açan seridir; yerel yaklaşım için kullanılır. İLE Bir işlevi, sinüs ve kosinüs terimlerinin toplamı olarak açan seridir; periyodik işlevler için kullanılır. İlki polinomla, ikincisi dalgalarla açar.
Bir işlevi, herhangi bir nokta çevresinde kuvvet terimleriyle açan seridir; genel biçimdir. İLE Aynı açılımın, özellikle sıfır noktası çevresinde yapılan özel hâlidir. İkincisi, ilkinin başlangıç noktasına özel durumudur.
Isı enerji aktarımı İLE sıcaklık moleküler hareket ölçüsüdür
İletkenler elektriği iletir İLE yalıtkanlar iletmez
Canlıları düzenli gruplara ayıran bilimdir; Linnaeus'un kurduğu dizgedir. İLE Bu ayırmanın kendisi, canlıları düzeye göre yerleştirme işidir. İlki bilim dalı, ikincisi onun uyguladığı işlemdir.
Akışkan dinamiği, Bernoulli denklemi
Bernoulli ideal akışkan enerji, Navier-Stokes viskoz momentum korunumu.
Sıvıların temel davranış ilkeleri.
Akışkan hareket yasaları.
Bernoulli enerji korunumu, Pascal basınç iletimi
Gazların, taneciklerin hareketiyle açıklanmasının öncülüğüdür. İLE Bu açıklamayı veren kuramdır. İkisi aynı öncü çalışmayı anlatır.
Dönen bir elipsoidin denge biçimidir. İLE Bu dengenin konusu olan dönel cisimdir. İlki denge durumu, ikincisi cismin kendisidir.
Celsius suyun donma-kaynama 0-100 İLE Fahrenheit 32-212
Maclaurin serisi açılımı
Nedensellik eleştirisi
Dönen referans sistemlerinde görülen kuvvetler.
Euler genel hareket denklemi, Bernoulli akım çizgisi boyunca integral.
Euler 1. derece O(h), RK4 4. derece O(h⁴) hassas.
Uzayın deliklerini tek sayıyla özetleyen homotopi değişmezidir. İLE Yönlü yüzeyin delik sayısını veren değişmezdir. İkisi ilişkilidir; biri genel özet, öteki yüzeye özgüdür.
Klasik graf kuramı problemleri.
Diferansiyel denklem sayısal çözümleri.
Adi diferansiyel denklem sayısal çözümleri.
Bir sayıdan küçük, onunla aralarında asal sayıların adedini veren işlevdir. İLE Çarpanların teklik-çiftliğini kodlayan işlevdir. İkisi de sayı kuramı işlevleridir; biri asallığı sayar, öteki çarpan paritesini verir.
Bir sayının kaç farklı toplam yazımı olduğunu veren işlevdir. İLE Bir sayıdan küçük, onunla aralarında asal sayıların adedini veren işlevdir. İkisi de sayı kuramı işlevleridir; biri bölünmeyi, öteki asallığı sayar.
İkili adlendirme sistemi
Marifetname İLE dönemin bilimsel bilgilerini toplayan ansiklopedi
Farklı olasılık felsefeleri.
Önsel bilgiyi, yeni kanıtla güncelleyerek olasılık atayan yaklaşımdır. İLE Olasılığı, uzun dönemde gözlenen sıklık olarak tanımlayan yaklaşımdır. İlki inancı günceller, ikincisi sıklığı ölçer.
Olasılığı, güncellenen inanç ölçüsü sayan istatistiktir. İLE Olasılığı, uzun dönem sıklığı sayan istatistiktir. İki temel istatistik yaklaşımıdır.
Olasılığın iki farklı yorumu ve uygulaması.
L2 Lagrange noktası Dünya-Güneş dengeli konum İLE Dünya yörüngesi gezegen çevresinde dönmedir. L2 noktası 1,5 milyon km uzakta İLE kararlı gözlem sağlar. James Webb L2'de İLE Hubble Dünya yörüngesinde çalışır.
İş kuvvetin yol boyunca etkisi İLE güç işin zamana oranıdır
Elektron alan, kendisi indirgenirken karşısındakini yükseltgeyen maddedir. İLE Elektron veren, kendisi yükseltgenirken karşısındakini indirgeyen maddedir. Adları, karşısındakine yaptıkları etkiye göre konmuştur.
Uranüs gezegeninin keşfi
Önermeler ayrımı.
Tanım gereği doğru İLE/||/ Deneyimle doğrulanır.
Elektrik potansiyel farkı (Volt birimi)
Nano ölçek elektron transport.
Coulomb tek elektron şarj e²/2C, tünelleme çok elektron.
Coulomb durgun yükler, Lorentz hareketli yükler içindir
Coulomb durgun yükler arası, Lorentz hareketli yüke manyetik alanda etki eder.
Coulomb noktasal yükler, Gauss kapalı yüzey akısı
Bir işlevi karmaşık düzleme taşıyan dönüşümdür. İLE Bu dönüşümün çözmede kullanıldığı denklemlerdir. İlki araç, ikincisi uygulandığı alandır.
Karadelik kavramının ilk öngörüsü
Bir damlanın katı yüzeydeki denge açısını, üç arayüz geriliminin dengesinden veren bağıntıdır. İLE Eğri bir arayüzün iki yanı arasındaki basınç farkını, yüzey gerilimi ve eğrilikten veren bağıntıdır; damlanın içi neden daha yüksek basınçtadır, onu açıklar. İlki açıyı, ikincisi basıncı verir.
Karmaşık türevi olan, seri açılabilen işlevdir. İLE Laplace denklemini sağlayan işlevdir. İlkinin gerçek ve sanal kısımları, ikincinin örnekleridir.
Bir işlevin holomorf olması için gereken kısmi türev koşuludur. İLE Bu koşuldan türeyen, gerçek ve sanal kısmın sağladığı denklemdir. İkincisi, ilkinin bir sonucudur.
Süperpozisyon ilkesine uyan denklemdir. İLE Süperpozisyona uymayan, çözümü genellikle zor denklemdir. İlki doğrusal ve düzenli, ikincisi doğrusal olmayan ve karmaşıktır.
İlk elektrik pili (Volta pili)
Kızılötesi ışınların keşfi
Ultraviyole ışınların keşfi
Sürekli, Gauss artışlı rastgele süreçtir. İLE Ayrık sıçramalı, sayım sürecidir. İlki sürekli, ikincisi sıçramalıdır.
Farklı sayı sistemlerindeki tam sayılar.
Yüzeylerin eğrilik ölçüleri.
Çan eğrisi biçimli üyelik işlevidir. İLE S-eğrisi biçimli üyelik işlevidir. İkisi de düzgün üyelik işlevleridir; biçimleri farklıdır.
Kuru pil öncüsü elektrokimyasal pil
Bir atomun çekirdeğindeki proton sayısıdır; Z ile gösterilir. Elementin kimliğini belirler, periyodik tablodaki yerini verir ve nötr atomda elektron sayısına eşittir. İLE Çekirdekteki proton ve nötronların (nükleonların) toplam sayısıdır; A ile gösterilir. Aynı elementin farklı nötron sayılı izotoplarında değişir, ilki ise sabit kalır; nötron sayısı ikisinin farkıdır (A − Z).
Gazların çözünürlüğü yasası
Suda hemen tümüyle iyonlarına ayrışan asittir (hidroklorik, sülfürik, nitrik); iyonlaşma derecesi bire yakındır, çözeltide serbest H⁺ derişimi yüksektir. İLE Suda ancak kısmen iyonlaşan, çoğu molekül hâlinde kalan asittir (asetik, karbonik); iyonlaşması bir dengedir ve derecesi küçüktür. İlki tam, ikincisi kısmi iyonlaşır; aynı derişimde ilkinin pH'ı daha düşüktür.
Diyalektik yöntem
İlk evrim kuramı İLE kazanılmış özellikler
Ortalama çevresinde çan biçiminde yoğunlaşan dağılımdır. İLE Tüm değerlerin eşit olasılıkta olduğu düz dağılımdır. İlki merkezde yoğun, ikincisi her yerde eşittir.
Normal çan eğrisi simetrik, üstel bekleme süresi asimetrik
Yaklaşık 6,02×10²³ taneciği bir arada saymaya yarayan madde miktarı birimidir. İLE Bir moldeki tanecik sayısını veren, yaklaşık 6,02×10²³'e eşit olan sabittir. İlki birim, ikincisi o birimin karşılığı olan sayıdır.
Mol madde miktarı birimi (6.02×10²³) İLE molekül tek parçacıktır
Olasılığı, analiz araçlarıyla kuran yaklaşımdır. İLE Bu yaklaşımın kurduğu daldır. İkisi aynı kuruluşu anlatır.
Elektromanyetizma temelleri
Ayrık yapıları inceleyen matematiktir. İLE Sürekli yapıları inceleyen matematiktir. İlki ayrık, ikincisi sürekli nesnelerle çalışır.
Bir değere yaklaşan seridir. İLE Bir değere oturmayan, ıraksayan seridir. İlki yakınsak, ikincisi ıraksaktır.
Sürekli fonksiyonlar kesintisizken İLE kesikli fonksiyonlar süreksizlik noktalarına sahiptir
İki farklı ısı transfer yöntemi: konveksiyon akışkanlarla İLE kondüksiyon doğrudan temasta
Kütlenin, derişim eğimi boyunca yayılmasını veren yasadır; madde çok yoğundan az yoğuna akar. İLE Isının, sıcaklık eğimi boyunca iletilmesini veren yasadır. İkisi de aynı matematiksel biçimdedir; biri maddenin, öteki ısının aynı eğim mantığıyla akışını betimler.
Bir sinyali frekans bileşenlerine ayıran, periyodik ve kararlı sinyaller için kullanılan dönüşümdür. İLE Bir sinyali karmaşık düzleme taşıyan, geçici rejim ve diferansiyel denklem çözümünde kullanılan dönüşümdür. İkincisi, ilkinin sönümlenen bileşenleri de kapsayan genellemesidir.
Zaman-frekans analiz yöntemleri.
Sinyal ve sistem analizinde kullanılan üç temel matematiksel dönüşüm.
Carnot ideal ısı makinesi, Otto benzinli motor çevrimidir
Carnot ideal kuramk, Otto benzinli motor çevrimi
Farklı ısı makinelerinin ideal çevrimleri.
Carnot ideal maksimum, gerçek kayıplar sürtünme.
Geri dönüşümlü reaksiyonlar iki yönde, geri dönüşümsüz tek yönde ilerler
Aharonov-Bohm etkisi potansiyelin fiziksel etkisini gösterirken İLE Lorentz kuvveti alanların doğrudan etkisidir
AB kuantum faz etkisi, Hall klasik Lorentz kuvveti.
Ampere yasası İLE elektrik akım birimi
Boş uzayın kuantum etkileri.
Gerilim potansiyel farkı İLE akım yük akış hızıdır
Elektrik devrelerinde güç ve enerji ilişkileri.
Elektrik devre analizi kanunları.
Ohm tek eleman, Kirchhoff tüm devre analizidir
Elektrot yüzeyindeki aşırı gerilim ile akım arasındaki logaritmik ilişkiyi veren, elektrot kinetiğine özgü bağıntıdır; tepkimenin yavaşlığından doğar. İLE Gerilim ile akım arasındaki doğrusal ilişkiyi veren, iletkenin direncinden doğan yasadır. İlki elektrot tepkimesinin, ikincisi ortamın direncini betimler; gerçek bir gözede ikisi birlikte iş görür.
Organik karbon bileşikleri, inorganik diğer elementlerin kimyasıdır
Tek bir işlemle ve belirli kurallarla (birleşme, birim, ters) tanımlı cebirsel yapıdır. İLE İki işlemle (toplama ve çarpma) tanımlı, daha zengin cebirsel yapıdır. İkincisi, ilkinin üstüne ikinci bir işlem ekler.
Ampere akımın manyetik alanı, Faraday değişen manyetik alanın elektromotor kuvveti
Elektromanyetizmanın temel yasalarını bulan bilim insanları ve katkıları.
Faraday elektrik, manyetik kalkan manyetik alan engeller
Gauss elektrik akısı ile yük ilişkisi, Faraday değişen manyetik akı ile EMK ilişkisidir.
Elektromanyetik indüksiyon prensipleri.
Elektrik ve kimyasal değişim ilişkileri.
Kondüktörler elektriği iletirken, izolatörler elektriği iletmez
Bir faz geçişinde buhar basıncının sıcaklıkla nasıl değiştiğini, buharlaşma entalpisinden yola çıkarak veren kuramsal denklemdir. İLE Aynı bağımlılığı, üç deneysel katsayıyla çok daha doğru veren ampirik denklemdir. İlki kuramsal ve yaklaşık, ikincisi deneysel ve kesindir.
Yükseltgenmenin (elektron kaybının) gerçekleştiği elektrottur; pilde eksi, elektroliz gözesinde artı kutuptur. İLE İndirgenmenin (elektron kazancının) gerçekleştiği elektrottur; pilde artı, elektroliz gözesinde eksi kutuptur. Elektrot adı, yükün değil tepkimenin türüne göre verilir.
S-L özdeger problemi genel, Helmholtz ∇²ψ + k²ψ = 0.
Aritmetik dizide sonsuz asal bulunduğunu söyleyen teoremdir. İLE Bir sayı ile iki katı arasında hep asal bulunduğunu söyleyen postülattır. İkisi de asalların dağılımıyla ilgilidir.
Liouville faz uzayı hacmi korunur, enerji skaler korunur.
Allotroplar aynı elementin farklı formları, izomerler aynı formülün farklı yapıları
Hareketli kaynak etkileri.
Klasik Doppler ses için, göreli Doppler ışık için zaman genişlemesi içerir.
Evrendeki nesnelerin hareketinin spektral etkileri.
Paralaks geometrik uzaklık, Doppler radyal hız gezegen tespiti.
Soyu tükenmiş dev sürüngenlere verilen addır; Owen 1842'de tanımladı. İLE Bu canlılara ad verme işidir. İlki verilen ad, ikincisi adlandırmanın kendisidir.
Varoluşçuluk
İş enerji aktarımı İLE enerji sistemin iş yapabilme kapasitesi
Ortak atadan gelen, aynı kökenli yapılardır. İLE Farklı kökenden gelip benzeşmiş yapılardır; Owen ikisini ayırdı. İlki ortak kökeni, ikincisi ortak işlevi gösterir.
İki açısal momentumu birleştirirken çıkan katsayılardır. İLE İki vektörel niceliği birleştirme kuralıdır. İlki, ikincinin sayısal katsayılarını verir.
Bir işlevi, negatif kuvvetleri de içerecek biçimde açan seridir. İLE Bu açılımın oluşturduğu seridir. İkisi aynı açılımı adlandırır.
Bir vektörün büyüklüğü, ne kadar güçlü olduğudur. İLE Vektörün gösterdiği doğrultudur. İlki büyüklüğü, ikincisi yönü verir; vektör ikisiyle tanımlanır.
Semmelweis'in el yıkamayla lohusa hummasını önlemesidir; enfeksiyon kontrolünün ilk kanıtıdır. İLE Bugünün eldiven, sterilizasyon ve yalıtım kurallarından oluşan sistemidir. İlki bu anlayışın başlangıcı, ikincisi olgunlaşmış hâlidir.
Tarihsel materyalizm
Mutlak Kelvin ölçeği, bağıl Celsius/Fahrenheit ölçeğidir
Entropi düzensizlik İLE entalpi toplam enerji ölçüsüdür
Doğru-yanlış değerleri ve mantıksal işlemlerle çalışan cebirdir. İLE Sayılar ve dört işlemle çalışan olağan cebirdir. İlki mantık, ikincisi sayı üzerinde işler.
Alanı, tanım bölgesini dikey dilimlere bölerek hesaplayan klasik integraldir; süreksiz işlevlerde zorlanır. İLE Alanı, değer kümesini yatay dilimlere bölerek hesaplayan gelişmiş integraldir; çok daha geniş işlev sınıfını kapsar. İlki tabanı, ikincisi yüksekliği bölerek toplar.
Ekzokrin bezler kanallarla İLE endokrin bezler doğrudan kana salgı yapar
Kimyanın temel elementidir; dört değerlikli olması sayesinde uzun zincirler ve halkalar kurabilir, milyonlarca bileşiğin ve yaşamın temelini oluşturur. İLE Bir atomun kurabileceği bağ sayısıdır. İkincisi genel kavram, ilki dört bağ kurabildiği için eşsiz olan elementtir.
Pasteur'ün, mayalanmanın canlı mikroorganizmalarca yapıldığını gösteren görüşüdür; mikrobiyolojinin temelini attı. İLE Mayalanmanın yalnızca cansız kimyasal bir tepkime olduğunu savunan eski görüştür. İlki canlı etkeni, ikincisi yalnızca kimyayı öne sürer; ilki doğrulandı.
Yararlı bakterilerin denetimli üremesiyle sütün istenen ürüne (yoğurt, peynir) dönüşmesidir; besini korur ve zenginleştirir. İLE İstenmeyen mikroorganizmaların sütü kokuşturup yenmez hâle getirmesidir. İkisi de mikrobiyal etkinliktir; biri istenen ve denetimli, öteki istenmeyen ve zararlıdır.
Çarpımın sırasının sonucu değiştirdiği, değişmeli olmayan matris işlemidir. İLE Sıranın sonucu değiştirmediği, değişmeli işlemdir. İlki matrislerde geçerlidir; matris çarpımı genelde değişmeli değildir.
Kuantum Darwinizm çevre tarafından bilgi seçimiyken İLE klasik dekoherans basit faz kaybıdır
Evrimi, uyumlu bireylerin doğal seçilimiyle açıklayan kuramdır. İLE Evrimi, yaşam boyu kazanılan özelliklerin aktarımıyla açıklayan, çürütülmüş kuramdır. İlki seçilimi, ikincisi kazanılmış özelliği öne sürer.
Ekosistem canlı-cansız bütünü İLE habitat yaşam alanıdır
Pasteur'ün kuğu boyunlu balon deneyi; havadaki mikropların besiyerine ulaşmasını engelleyerek kendiliğinden üremenin olmadığını kanıtlar. İLE Besiyerinde kendiliğinden canlı belireceğini öne süren iddialardır. İlki deneyle çürüttü, ikincisi çürütülen görüştür.
Biyolojik düşüncenin evrimi.
Farklı integral tanımları ve uygulamaları.
İstenen bir molekülü, daha basit başlangıç maddelerinden basamak basamak kurma işidir; geri çözümlemeyle planlanır. İLE Karbon iskeletli bileşiklerin kimyasıdır. İkincisi alan, ilki o alanda molekül kurma uğraşıdır.
Hastalıkların belirli mikroorganizmalarca oluştuğunu söyleyen kuramdır. İLE Hastalıkların, bataklık ve çürükten yayılan 'kötü hava'dan kaynaklandığını savunan eski kuramdır. İlki mikrobu, ikincisi kötü havayı suçlar; ilki kanıtlanınca ikincisi bırakıldı.
Mikroskop ve besiyeri kültürüne dayanan, mikropları görüp üreterek inceleyen erken dönemdir. İLE DNA dizisi, gen ve moleküler yöntemlere dayanan bugünkü mikrobiyolojidir. İlki görüp üretmeye, ikincisi genleri okumaya dayanır.
Mikroorganizmaların tanınıp hastalıklarla ilişkilendirildiği kurucu çağdır; mikrobiyoloji bu dönemde bilim oldu. İLE Mikrobu tanıyan ama onu öldürecek ilaçtan yoksun olan, penisilin öncesi dönemdir. İlki mikrobu anlamayı, ikincisi onunla baş edememeyi anlatır.
Bir konakta hastalık yapan mikroorganizmadır; doku hasarına ya da iltihaba yol açar. İLE Konakta zarar vermeden, çoğu kez yararlı biçimde birlikte yaşayan mikroorganizmadır. İlki hastalık yapar, ikincisi barış içinde yaşar; koşullar değişince kommensal patojene dönebilir.
Tanecikleri yaklaşık 1-1000 nanometre boyutunda olan, gözle homojen görünen ama ışığı saçan (Tyndall) heterojen karışımdır; süt ve sis buna örnektir, süzgeç kâğıdından geçer ama zar tutar. İLE Tanecikleri 1 nanometreden küçük olan, gerçekten homojen ve ışığı saçmayan çözeltidir (tuzlu su). İlkinde tanecikler dağılmış ama ayrıdır, ikincisinde moleküler düzeyde karışmıştır.
Yaşamak ve çoğalmak için oksijene gereksinim duyan, oksijenli ortamda üreyen bakterilerdir. İLE Oksijenin bulunmadığı ortamlarda yaşayan, bazıları için oksijenin öldürücü olduğu bakterilerdir. İlki oksijene muhtaç, ikincisi oksijensiz ortamı yeğler.
Hastalıkların, gözle görünmeyen mikroorganizmalarca oluştuğunu söyleyen, modern tıbbın temeli olan kuramdır; Pasteur ve Koch kanıtladı. İLE Canlıların cansız maddeden kendiliğinden oluştuğunu savunan, sonradan çürütülen eski kuramdır. İlki hastalığın mikrop kaynağını, ikincisi yaşamın yanlış açıklamasını temsil eder; ilki ikincisinin yerini aldı.
En fazla mutluluk ilkesi
Sıvıyı, tüm mikropları öldürmeden, yalnızca hastalık yapıcıları yok edecek kadar denetimli ısıtmadır; besinin tadını korur (süt). İLE Bir ortamdaki tüm mikroorganizmaları, sporları dahil eksiksiz yok etme işlemidir. İlki kısmi ve besini koruyan, ikincisi tam ve her şeyi öldüren yöntemdir.
Mayaların şekeri alkole çevirmesidir. İLE Bakterilerin alkolü asetik aside (sirke) çevirmesidir. İlki şekerden alkol, ikincisi alkolden sirke üretir.
Dalga boyu uzaysal periyot İLE frekans zamana göre tekrar sayısıdır
Elektrik alan yüklerden İLE manyetik alan hareketli yüklerden kaynaklanır
Maxwell hız dağılımı, Boltzmann enerji dağılımıdır.
Maxwell-Boltzmann klasik parçacıklar, Fermi-Dirac fermiyonlar için
Altı karbonun halka oluşturduğu, delokalize π elektronlarıyla olağandışı kararlı aromatik moleküldür; Kekulé'nin yapısını rüyasında gördüğü söylenir. İLE Atomların kapalı bir çember oluşturacak biçimde bağlanmasıdır. İkincisi genel yapı, ilki onun en ünlü örneğidir.
Klasik, ayırt edilebilir taneciklerin enerji dağılımını veren istatistiktir; gazların hız dağılımı böyledir, yüksek sıcaklıkta geçerlidir. İLE Pauli ilkesine uyan, aynı durumu paylaşamayan fermiyonların dağılımını veren istatistiktir; metaldeki elektronlar böyledir, düşük sıcaklıkta klasikten ayrılır.
Dominant baskın gen İLE resesif çekinik gendir
Genotip genetik yapı İLE fenotip gözlenen özelliktir
Coğrafi peyzajın gen akışına etkisini inceleyen alandır. İLE Çevreyi hesaba katmadan kalıtım kurallarını inceleyen klasik genetiktir. İlki mekânı, ikincisi kuralı öne alır.
Bir özelliğin iki alelinin, üreme gözelerine ayrı ayrı geçtiğini söyleyen kuraldır. İLE Farklı özelliklerin, birbirinden bağımsız dağıldığını söyleyen kuraldır. İlki tek özelliğin ayrışması, ikincisi özellikler arası bağımsızlıktır.
Bezelye deneyleriyle bulunan, kalıtımın ayrışma ve bağımsız dağılım kurallarıdır. İLE Özelliklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasının genel olgusudur. İlki bu olguyu yöneten kurallar, ikincisi olgunun kendisidir.
Mendel genetiğinde farklı sayıda özelliğin kalıtım desenleri.
Canlı-çevre ilişkilerini inceleyen bilimdir. İLE Bu bilime verilen addır; Haeckel 1866'da ortaya attı. İkincisi, ilkinin adlandırılışıdır.
Bireyin gelişim geçmişidir. İLE Türün evrimsel geçmişidir; Haeckel ikisi arasında ilişki kurdu. İlki bireyin, ikincisi türün tarihidir.
Mikroorganizmaları, bulundukları yüzeyde ya da dokuda öldürme işlemidir; var olanı yok eder. İLE Mikroorganizmaların ortama hiç girmemesini sağlama, baştan bulaşmayı önleme yaklaşımıdır. İlki bulaşanı öldürür, ikincisi bulaşmayı önler.
Lister'ın, ameliyat yaraları ve aletleri karbolik asitle dezenfekte ederek enfeksiyonu azaltmasıdır; antiseptik cerrahinin başlangıcıdır. İLE Semmelweis'in, doktorların el yıkamasıyla lohusa ölümlerini düşürmesidir. İkisi de mikrop bulaşını önler; biri kimyasal dezenfeksiyon, öteki el hijyeni yoluyla.
Markovnikov H çok H'liye İLE anti-Markovnikov tersinedir
Organik reaksiyonlarda ürün dağılımını belirleyen kurallar.
Reaksiyon yön tahmin kuralları.
Markovnikov H zengin karbona, anti-Markovnikov peroksit ile ters.
Elementlerin periyodik tablosu
Kimyasal bir maddenin, kimyasal yollarla ayrılamayan en yalın hâlidir; periyodik tablodaki her kutu bunlardan biridir. İLE Bilinmeyen bir değeri, eldeki düzenden ve eğilimlerden yola çıkarak öngörmedir; Mendeleyev, tablosundaki boşlukları böyle doldurdu ve öngörüleri doğrulandı.
Kapalı ve sınırlı olan, örtü sonluluğu sağlayan uzaydır. İLE Bu koşulu sağlamayan, sınırsız ya da açık uzaydır. İlki kompakt, ikincisi değildir.
Hidrojen bağı H-F/O/N arası, Van der Waals genel zayıf etkileşim
Gazların farklı koşullardaki davranış modelleri.
Gaz davranışı modelleri.
Atomlar arası bağ türleri.
Atomları bir arada tutan dört temel bağ türü.
Açık küme sınır noktalarını içermezken İLE kapalı küme tüm limit noktalarını içerir
Sayılabilir kümeler doğal sayılarla eşleştirilebilir İLE sayılamaz kümeler eşleştirilemez
Doğal sayılarla birebir eşlenebilen sonsuzdur; öğeleri tek tek sıralanabilir. İLE Doğal sayılarla eşlenemeyen, daha büyük sonsuzdur; sıralanamaz (gerçek sayılar). İlki sayılabilir, ikincisi sayılamaz sonsuzluktur.
Öğe sayısı belirli, sayılabilen kümedir. İLE Öğeleri hiç bitmeyen kümedir. İlki sonlu, ikincisi sonsuzdur.
Bir ayrılma tepkimesinde, en çok yer değiştirmiş ve bu yüzden en kararlı alkenin baskın ürün olacağını söyleyen kuraldır. İLE Belirli bir olguda hangi sonucun ortaya çıkacağını öngören genel ilkedir. İkincisi genel biçim, ilki ayrılmaya özgü olanıdır.
Enerji ve düzensizlik ölçüleri.
Sabit sıcaklık ve sabit basınçta, bir sürecin kendiliğinden olup olmayacağını ve elde edilebilecek en çok yararlı işi veren enerjidir; eksi ise süreç kendiliğinden yürür. İLE Sabit sıcaklık ve sabit hacimde aynı bilgiyi veren enerjidir. İkisi de kendiliğindenliği belirler; ilki basınç, ikincisi hacim sabit tutulduğunda kullanılır, bu yüzden kimyada çoğunlukla ilki yeğlenir.
Bir karışımdaki bileşenlerin kimyasal potansiyellerinin birbirinden bağımsız olamayacağını, aralarında bir bağıntı bulunduğunu söyler; bir bileşenin davranışı ötekini kısıtlar. İLE Serbest enerjinin sıcaklıkla değişimini, entalpi üzerinden veren bağıntıdır. İlki bileşim, ikincisi sıcaklık bağımlılığını betimler.
Bileşenlerinin farklı bölgelerde farklı göründüğü, ayırt edilebildiği çok fazlı yapıdır; kum-su karışımı böyledir. İLE Bileşenlerinin gözle ayırt edilemediği, her yerde aynı görünen tek fazlı yapıdır; tuzlu su böyledir. İlki yer yer farklı, ikincisi her yerde aynıdır.
Zorlu koşullara dayanıklı, uykuda bekleyen bakteri biçimidir. İLE Etkin, çoğalan ve beslenen bakteri biçimidir. İlki dayanıklı uyku hâli, ikincisi etkin çoğalma hâlidir.
Ozmotik basınç ölçümleri
İki tarafın da karşılıklı yarar sağladığı ilişkidir. İLE Bir tarafın, ötekine zarar vererek yarar sağladığı ilişkidir. İlkinde iki taraf kazanır, ikincisinde biri ötekinin zararına kazanır.
Aristoteles'in kurduğu, kesin doğru-yanlış üzerine işleyen sözel akıl yürütmedir. İLE Sembollerle işleyen, matematiksel biçimli çağdaş mantıktır. İlki sözel ve klasik, ikincisi sembolik ve çağdaştır.
Bütün önermeleri bölünmez alıp aralarındaki bağlaçları inceleyen mantıktır. İLE Önermelerin içine girip nesne, yüklem ve niceleyicileri inceleyen daha güçlü mantıktır. İkincisi, ilkinin çözemediği iç yapıyı çözer.
Kimyasal tepkimelerdeki ısı alışverişini inceleyen daldır; entalpi ve iç enerjiyi ölçer. İLE Bu ısıyı ölçen düzenektir; bomba türü, sabit hacimde yanma ısısını verir. İlki bilim dalı, ikincisi onun ölçüm aracıdır.
Mikroorganizmaları laboratuvarda besiyerinde üretip inceleyen klasik yöntemdir; yalnızca üretilebilenleri gösterir. İLE DNA dizilerini okuyarak, üretilemeyenler dahil tüm toplulukları saptayan yöntemdir. İlki yalnızca üreyeni, ikincisi topluluğun tamamını görür.
Tek bir mikroorganizma türünü içeren, saf üretilmiş kültürdür. İLE Birden çok türü bir arada içeren kültürdür. İlki tek tür ve arınmış, ikincisi çok türlü ve karışıktır.
Zayıflatılmış şarbon mikrobuyla, hastalık geçirmeden bağışıklık kazandıran yapay yoldur. İLE Hastalığı gerçekten geçirerek kazanılan bağışıklıktır. İlki aşıyla ve risksiz, ikincisi hastalıkla ve riskli kazanılır.
Canlı ama hastalık yapmayacak kadar zayıflatılmış mikroorganizma içeren aşıdır; güçlü ve uzun bağışıklık verir ama saklama koşulu hassastır. İLE Öldürülmüş mikroorganizma ya da parçası içeren aşıdır; güvenlidir ama genellikle tekrar doz gerektirir. İlki canlı-zayıf, ikincisi ölü etken taşır.
Bitki hücresi bölünmesinin ayrıntılı incelenmesi
Bir vücut gözesinin, kromozom sayısını koruyarak ikiye bölünmesidir (2n→2n); büyüme ve onarımı sağlar. İLE Üreme gözelerinin oluşumunda, kromozom sayısının yarıya indiği bölünmedir (2n→n); çeşitlilik yaratır. İlki özdeş vücut gözesi, ikincisi yarım kromozomlu üreme gözesi verir.
Tanrı öldü tezi
Dengedeki bir sisteme dış etki uygulanınca (derişim, basınç, sıcaklık değişimi), sistemin bu etkiyi azaltacak yönde kayacağını söyleyen niteliksel ilkedir. İLE Dengedeki ürün ve giren derişimlerinin oranını veren, tepkimenin ne kadar ileri gittiğini nicel olarak belirten sabittir. İlki dengenin nereye kayacağını söyler, ikincisi dengenin nerede olduğunu sayısal verir.
Le Chatelier denge kayması, Arrhenius hız-sıcaklık ilişkisi
Van"t Hoff K(T) nicel, Le Chatelier nitel tahmin.
Kalın peptidoglikan duvarı yüzünden boyayı tutup mora boyanan bakteridir. İLE İnce duvarlı, dış zarlı ve pembe boyanan bakteridir. İlki mor, ikincisi pembe görünür.
Pasteur'ün, zayıflatılmış virüsle geliştirdiği, ısırıktan sonra bile işe yarayan kuduz aşısıdır. İLE Jenner'ın, inek çiçeği kullanarak geliştirdiği ilk aşıdır; çiçek hastalığına karşı korur. İkisi de aşının öncüsüdür; ilki zayıflatılmış virüs, ikincisi akraba bir hastalık kullanır.
Hız sabitinin sıcaklıkla üstel değişimini, deneysel bir aktivasyon enerjisi üzerinden veren bağıntıdır; basit ve yaygındır ama mekanizma hakkında bir şey söylemez. İLE Aynı bağımlılığı, geçiş durumu kuramına dayanarak, aktivasyon entalpisi ve entropisini ayırarak veren bağıntıdır; tepkimenin geçiş durumu hakkında bilgi verir. İkincisi kuramsal, ilki deneyseldir.
Reaksiyon hızlarını açıklayan kuramlar.
Elektrolitler suda çözünürken iyonlaşır İLE non-elektrolitler iyonlaşmaz
İdeal bir çözeltide, uçucu bir bileşenin buhar basıncının, saf hâlindeki basıncı ile mol kesrinin çarpımına eşit olduğunu söyler; çözücü gibi bol bulunan bileşenlere uyar. İLE Az çözünen bir gazın çözeltideki derişiminin, üzerindeki kısmi basıncıyla orantılı olduğunu söyler; seyreltik çözünenlere ve gaz çözünürlüğüne uyar. İlki bol bileşene, ikincisi seyreltik çözünene uygulanır.
İnorganik maddelerden kimyasal enerji sağlayan bakteridir. İLE Işık enerjisiyle kendi besinini üreten bakteridir. İlki kimyasal, ikincisi ışık enerjisi kullanır.
Elektrokimyasal pil potansiyeli hesaplama denklemi
Bir elektrotun denge potansiyelini, derişimlere göre veren denklemdir; akım sıfırken geçerlidir, termodinamiktir. İLE Akım ile aşırı gerilim arasındaki ilişkiyi, ileri ve geri tepkimeleri birlikte ele alarak veren denklemdir; dengeden uzakta, akım akarken geçerlidir, kinetiktir. İlki dengeyi, ikincisi hızı betimler.
Kalıtımın, gizli birimlerce (pangen) taşındığını öne süren varsayımdır; de Vries 1889'da öne sürdü. İLE Özelliklerin kuşaklara aktarılması olgusudur. İlki bu olguyu açıklayan bir varsayım, ikincisi olgunun kendisidir.
Bir mikroorganizmanın belirli bir hastalığa yol açtığını kanıtlamak için izlenmesi gereken adımları koyan ölçütlerdir; nedeni kesinleştirir. İLE Mikropların hastalık yaptığını öne süren genel varsayımdır. İkincisi varsayımı ortaya atar, ilki onu kanıtlamanın kesin yöntemini verir.
Süperpozisyon ilkesine uyan, girdilerin toplamının çıktıların toplamını verdiği sistemdir. İLE Süperpozisyona uymayan, girdilerle çıktıların orantısız olduğu sistemdir. İlki öngörülebilir ve toplanabilir, ikincisi karmaşık davranışlıdır.
X-ışınlarının keşfi
Çekirdek enerjisi açığa çıkaran süreçler.
Radyasyonun fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkileri.
Spin-orbit bağlaşması elektronun iç özelliklerinin etkileşimiyken İLE Zeeman etkisi dış manyetik alanın etkisidir
Tüm kümelerin kümesi kavramının çelişki doğurmasıdır. İLE Bitmeyen büyüklüğü betimleyen kavramdır. İlki, ikincinin sınırsızca uygulanmasından doğan çelişkidir.
Radyum ve polonyum elementlerinin keşfi
İç çarpımı tanımlı, uzunluk ve açı ölçülebilen tam iç çarpım uzayıdır. İLE Yalnızca norm (uzunluk) tanımlı, açı gerekmeyen tam normlu uzaydır. İlki iç çarpımlı, ikincisi yalnızca normludur; her Hilbert uzayı Banach'tır.
Fenomenoloji
Termodinamiğin ikinci yasasının farklı ifadeleri.
Klasik fizik makroskopik nesnelerin davranışını açıklarken İLE kuantum mekaniği atomik ve subatomik parçacıkların davranışını açıklar
Bir alkil halojenürün magnezyumla tepkimesinden oluşan organometalik reaktiftir (RMgX); güçlü nükleofil ve bazdır, karbonile katılıp karbon-karbon bağı kurar, görece kararlıdır. İLE Karbon-lityum bağı taşıyan organometalik reaktiftir (RLi); ilkinden daha etkin ve daha güçlü bir bazdır, daha zor koşullarda bile tepkir. İkisi de karbon-karbon bağı kurar; ikincisi daha güçlü ve daha az seçicidir.
Bir buluşun ya da geleneğin, bir topluluktan ötekine yayılarak aktarılmasıdır. İLE Aynı buluşun, birbirinden bağımsız topluluklarda ayrı ayrı ortaya çıkmasıdır. İlki yayılmayı, ikincisi bağımsız icadı açıklama biçimidir.
Elle tutulur eserler, aletler ve yapılardan oluşan kültür ögesidir. İLE İnanç, değer, gelenek gibi elle tutulmayan kültür ögesidir. İlki fiziksel, ikincisi düşünsel kültürdür.
Aksiyom ve kurallarla kesin tanımlı, simgesel sistemdir. İLE Günlük konuşma diliyle yürüyen, esnek ama belirsiz akıl yürütmedir. İlki kesin ve simgesel, ikincisi esnek ve belirsizdir.
Matematiği, anlamdan bağımsız simge ve kurallar oyunu sayan görüştür. İLE Matematiği, zihindeki sezgisel inşalara dayandıran görüştür. İlki biçimsel kurala, ikincisi zihinsel inşaya dayanır.
Doğruluğu, önermenin gerçeğe uygunluğu olarak tanımlayan kuramdır. İLE Doğruluğu, önermenin öteki kabullerle çelişmemesi olarak tanımlayan kuramdır. İlki gerçekle, ikincisi sistemle uyuma bakar.
Evrimin ani, sıçramalı değişimlerle olduğunu öne süren kuramdır; de Vries geliştirdi. İLE Bu kuramın dayandığı, ani kalıtsal değişim olgusudur. İlki kuram, ikincisi onun dayandığı olgudur.
Havadaki azot gazını amonyağa dönüştürmedir. İLE Amonyağı nitrata yükseltgeme sürecidir. İlki azotu bağlar, ikincisi onu nitrata çevirir; ikisi azot döngüsünün ardışık adımlarıdır.
Russell paradoksu kendini içermeyen kümelerin kümesi paradoksu İLE naif küme kuramı sınırsız küme oluşturma ilkesidir. Russell paradoksu kendini içeriyor mu sorusu İLE naif küme kuramınin tutarsız olduğunu gösterdi. Bu paradoks modern aksiyomatik küme kuramıni doğurdu.
Kalıtımın kromozomlarca taşındığını öne süren kuramdır; Boveri geliştirdi. İLE Bu kuramın dayandığı, kalıtım maddesini taşıyan yapıdır. İlki kuram, ikincisi onun dayandığı yapıdır.
Mendel yasalarının yaygınlaştırılması
Radyoaktivite araştırmaları ve kuramı
Bose-Einstein condensate bosonların tek kuantum durumuna yoğunlaşmasıyken İLE Fermi degenerate gas fermiyonların Pauli dışlama ile dolu durumlarıdır
Parçacıkların enerji seviyelerine dağılımı.
BEC bozonlar taban durumda, Fermi denizi fermiyonlar dolu durumlar.
Emergent çekim mikroskopik etkileşimlerden doğarken, Einstein çekim geometrik uzay-zaman eğriliğidir
Fermiyonlar yarım spinli Pauli uyan İLE bozonlar tam spinli Bose-Einstein istatistiği.
Parçacık dağılım fonksiyonları.
Newton makro dünyayı, kuantum mikro dünyayı tanımlar
Özel sabit hızlı, genel ivmeli sistemleri inceler
Einstein'ın iki devrim niteliğindeki kuramı.
Plazma çok yüksek sıcaklıkta iyonlaşmış gaz haliyken, Bose-Einstein yoğunlaşması çok düşük sıcaklıkta kuantum fenomenidir
Çığır açan fizik keşifleri.
Einstein'ın görelilik kuramıne göre zaman ve uzay birbirinden bağımsız değildir İLE uzay-zaman sürekliliği oluşturur
Bir polimer çözeltisinin özgül viskozitesini, molekül ağırlığına üstel olarak bağlayan deneysel bağıntıdır; viskozite ölçümünden molekül ağırlığı çıkarmayı sağlar. İLE Seyreltik bir süspansiyonun viskozitesini, yalnızca katı hacim oranına bağlayan bağıntıdır; küresel ve etkileşmeyen tanecikler için geçerlidir. İlki uzun zincirlere, ikincisi sert kürelere uygulanır.
Kalıtımı inceleyen bilim dalıdır. İLE Bu dala verilen addır; Bateson 1905'te önerdi. İkincisi, ilkinin adlandırılışıdır.
Termodinamiğin üçüncü yasası
'On iki sözcükten az ile tanımlanamayan en küçük sayı' ifadesinin kendisiyle çelişmesidir. İLE Bir şeyin tanımının kendine gönderme yaparak çelişki doğurmasıdır. İlki, ikincinin dille kurulmuş belirli bir örneğidir.
Olasılık sınırları veren eşitsizlikler.
Her kirişi grafiğin üstünde kalan, aşağı bükey işlevdir. İLE Her kirişi grafiğin altında kalan, yukarı bükey işlevdir. İkisi zıt bükeyliktedir.
Rastgele süreç türleri.
Geleceğin yalnızca şimdiki duruma bağlı olduğu, geçmişi unutan süreçtir. İLE Her adımda rastgele yön değiştiren süreçtir. İkincisi, ilkinin belirli bir örneğidir; Markov özelliği taşır.
Metrik uzay kavramı
Doğal olarak canlı yararlı bakteri içeren, mayalanmış besinlerdir (yoğurt, kefir, turşu); bakteriyi besin matrisiyle birlikte verir. İLE Belirli suşları yoğunlaştırıp hap ya da toz hâlinde veren ürünlerdir; dozları bellidir. İlki doğal ve çeşitli, ikincisi yoğun ve standarttır.
Laktik asit üreten, çubuk biçimli, yoğurt ve turşu yapımında kullanılan yararlı bakteri cinsidir. İLE Bağırsakta, özellikle bebeklerde bol bulunan, dallı çubuk biçimli yararlı bakteri cinsidir. İkisi de probiyotiktir; biçimleri ve baskın bulundukları yerler farklıdır.
Yeterli miktarda alındığında sağlığa yarar sağlayan canlı yararlı bakterilerdir; yoğurt ve kefirde bulunur. İLE Bu yararlı bakterileri besleyen, onların çoğalmasını destekleyen sindirilemeyen liflerdir; kendileri canlı değildir. İlki yararlı canlıların kendisi, ikincisi onların besinidir.
Evrim olmadığında gen sıklıklarının sabit kaldığı denge durumudur. İLE Gen sıklıklarının kuşaklar boyunca değişmesidir. İlki denge, ikincisi değişimdir; denge bozulunca evrim başlar.
Popülasyon genetiğinde kullanılan farklı matematiksel modeller.
Çekirdek proton+nötron merkez, elektron bulutu çevredeki olasılık dağılımı.
nλ = 2d sinθ formülü, X-ışını kırınımı için temel yasa
Bohr belirli yörüngeler, kuantum modeli olasılık bulutlarıdır.
Atomun tarihsel gelişimde farklı temsilleri: yörünge, orbital ve olasılık bulutu.
X-ışını spektrometresi geliştirilmesi
X-ışını kırınımı ile kristal yapı tayini yöntemi
X-ışınlarının kristal yapı analizinde kullanımı
Kanserin, kromozom bozukluğundan kaynaklandığını öne süren varsayımdır; Boveri ortaya attı. İLE Bu varsayımın merkezindeki, kalıtım taşıyan yapıdır. İlki varsayım, ikincisi onun temelindeki yapıdır.
Her sürekli simetrinin bir korunum yasasına karşılık geldiğini söyleyen sonuçtur. İLE Bu sonuca adını veren ünlü teoremdir. İkisi aynı buluşu anlatır.
Olay ufku dönüş noktası olmayan sınır İLE tekillik sonsuz yoğunluk noktasıdır. Olay ufku gözlemlenebilir İLE tekillik matematiksel kavramdır. Schwarzschild yarıçapı olay ufku büyüklüğü İLE tekillik merkezde yer alır.
Kozmolojik sabit sabit karanlık enerji yoğunluğu İLE kuintessans değişken karanlık enerjidir. Kozmolojik sabit Lambda İLE Einstein başlangıçta ekledi sonra çıkardı. Kozmolojik sabit basit İLE kuintessans dinamik alan kuramı gerektirir.
Hastalık yapmayan, bağırsak sağlığını destekleyen ve probiyotik olarak kullanılan zararsız bir bakteri suşudur. İLE Aynı türün, bağırsak ve idrar yolu enfeksiyonlarına yol açan hastalık yapıcı suşlarıdır. Aynı türün iki suşu, biri yararlı öteki zararlı olabilir.
Grup ortalamalarını, sapmaları ayrıştırarak karşılaştıran yöntemdir. İLE Bu yöntemin dayandığı, sapmaların ölçüsüdür. İkincisi, ilkinin çözümlediği büyüklüktür.
Yalnızca doğru ve yanlış değerlerini kullanan klasik mantıktır. İLE İkiden çok doğruluk değerine (belki, kısmen) izin veren mantıktır. İlki iki, ikincisi çok değerlidir.
Avcı ile av sayısının salınımını betimleyen modeldir. İLE Duyarlı, bulaşık ve iyileşen aşamalarıyla salgını betimleyen modeldir. İkisi de dinamik popülasyon modelidir; biri avcı-av, öteki salgın yayılımıdır.
Bir önermenin ya kendisinin ya değilinin doğru olduğunu, üçüncü olasılık bulunmadığını söyleyen ilkedir. İLE Doğru ile yanlış arasında ara değerlere izin veren mantıktır. İlki üçüncü şıkkı yadsır, ikincisi ara değere yer açar.
Değişkenler arası neden-sonuç ilişkilerini çözümleyen istatistik yöntemidir; Wright geliştirdi. İLE Bu yöntemin uygulandığı, değişkenler arası ilişki ağıdır. İlki yöntem, ikincisi onun konusudur.
Yapıları işlemleriyle, örneksiz ve genel inceleyen cebirdir. İLE Bunun temel yapılarından, iki işlemli halka kuramıdır. İkincisi, ilkinin bir alt alanıdır.
Bir kestirimin taşıdığı bilgi miktarını veren matristir. İLE Bu matrisin ölçtüğü bilgidir. İlki matris, ikincisi ölçülen niceliktir.
Elektron çifti alan tanecikdir; proton içermese bile asit sayılır, bu yüzden en geniş asit tanımıdır (BF₃, metal katyonları). İLE Proton (H⁺) veren maddedir; daha dar ama en yaygın kullanılan asit tanımıdır. Her Brønsted asidi aynı zamanda ilkidir, ama tersi doğru değildir.
Asit ve bazların üç farklı tanımı.
Tam spinli. İLE/VE/||/ Yarım spinli.
Işığın ve maddenin hem dalga hem parçacık özelliği göstermesi (dalga-parçacık ikiliği)
İkilik çift doğa, belirsizlik ölçüm limitidir
Atomlarda elektron yerleşiminin üç temel kuralı.
Metaldeki serbest elektronların, manyetik alana zayıf ve sıcaklıktan bağımsız tepki vermesidir. İLE Yalıtılmış manyetik momentlerin, alana tepki verip sıcaklık düştükçe daha güçlü hizalanmasıdır; mıknatıslanma sıcaklıkla ters orantılıdır. İlki sıcaklıktan etkilenmez, ikincisi soğudukça güçlenir.
Bir işlevin, normlu uzaylarda genelleştirilmiş türevidir. İLE Bu türevi tanımlayan bilginin adıdır. İkisi aynı kavramı anlatır.
Kuantum mekaniğinin gelişimine katkıda bulunan beş önemli bilim insanı.
Schrödinger göreli olmayan, Dirac göreli kuantum denklemidir.
Varlık ve Zaman
Belirsizlik konum-momentum kesinliğini sınırlar, tamamlayıcılık dalga-parçacık ikiliğini açıklar
Elektronların dalga özelliği gösterdiğinin deneysel kanıtı. Kristallerden elektron kırınımı gözlemlendi.
Elektronların kristal örgülerinden kırınıma uğraması İLE dalga karakterinin göstergesi.
Heisenberg konum-momentum belirsizliği, Pauli aynı kuantum durumunda iki fermiyon olamaz.
Fizik deneylerinin temelleri.
De Broglie hipotezinin deneysel doğrulanması. Madde dalgalarının varlığının kanıtı.
Alfa bozunması kuantum tünel kuramı
Anyonic istatistik iki boyutta fraksiyonel istatistikken, Fermi-Dirac üç boyutta antadetrik istatistiktir
Bloch periyodik potansiyelde dalga, Wannier lokalize orbital.
Bra-ket Dirac notasyonu ⟨ψ|φ⟩, matris notasyonu ψ†φ.
Relativistik kuantum mekaniği denklemi
Atomlarının bir bölümü ya da tümü iyonlaşmış, serbest yük taşıyıcıları (iyon ve elektron) içeren, elektrik ileten ve manyetik alandan etkilenen madde hâlidir; yıldızlar ve şimşek bu hâldedir. İLE Atom ya da molekülleri nötr, serbestçe ve rastgele hareket eden, elektrik iletmeyen madde hâlidir. İkincisi yeterince ısıtılıp iyonlaşınca ilkine dönüşür; plazma maddenin dördüncü hâli sayılır.
Madde pozitif enerjili İLE antimadde negatif yüklü karşı parçacıklardır
Topoljik madde fiziği.
Weyl fermiyon kütlesiz ve tek kirallıkken İLE Dirac fermiyon kütleli ve çift kiraldir
Bakterileri, yararlı zararlı ayırmadan öldüren ya da çoğalmasını durduran ilaçtır; enfeksiyonu yener ama mikrobiyotayı da bozar. İLE Yararlı bakterileri dışarıdan ekleyerek mikrobiyotayı destekleyen yaklaşımdır. İlki bakterileri öldürür, ikincisi yararlıları ekler; biri bozabildiği dengeyi öteki onarmaya çalışır.
Bir küf mantarının bakteri öldürdüğünün bulunmasıdır; Fleming 1928'de gördü. İLE Mikropları öldüren ya da durduran ilaç sınıfının genel adıdır. İlki bu sınıfın ilk üyesinin bulunuşu, ikincisi sınıfın kendisidir.
Hubble evren genişlemesi v=H₀d, Kepler gezegen yörüngeleri.
Sindirim kanalının ağızdan anüse her yerini, tüm katmanları boyunca ve sıçrayarak tutabilen iltihabi bağırsak hastalığıdır. İLE Yalnızca kalın bağırsağı, kesintisiz ve en iç tabakadan tutan iltihabi hastalıktır. İlki her yeri ve derinlemesine, ikincisi yalnızca kalın bağırsağı ve yüzeyden tutar.
Kalıtımın matematiksel kurallarını inceleyen alandır. İLE Bu alanın matematiksel temellerini kuran çalışmadır; Fisher katkı verdi. İkincisi, ilkinin kuramsal temelini atar.
Antimadde (pozitron) varlığının kuramk tahmini
Genetik sürüklenme kuramı
Bir biçimsel sistemde, doğru olan her önermenin sistem içinde kanıtlanabilmesi özelliğidir. İLE Yeterince güçlü bir sistemde, doğru ama kanıtlanamayan önermelerin kaçınılmaz bulunması durumudur. İlki her doğrunun kanıtlanabildiğini umar, ikincisi bunun olanaksızlığını söyler.
Bir sistemde hiçbir çelişkinin türetilememesi, aynı anda bir önermenin hem doğru hem yanlış çıkmamasıdır. İLE Sistemde çelişki üretilebilmesi durumudur; böyle bir sistemde her şey kanıtlanabilir, işe yaramaz. İlki sağlıklı, ikincisi çökmüş sistemdir.
Bir atomun, bağ elektronlarını kendine çekme gücüdür; periyodik tabloda sağa ve yukarı gidildikçe artar, flor en yüksek değere sahiptir. İLE Bir atomun elektron verme, yani bağ elektronlarını bırakma eğilimidir; sola ve aşağı gidildikçe artar, metaller bu davranışı gösterir. İkisi zıt eğilimlerdir; aralarındaki fark büyükse bağ iyonik, küçükse kovalent olur.
Karanlık madde ışık yaymaz ve soğurmaz İLE baryonik madde normal atomik maddedir. Karanlık madde evrenin %27'si İLE baryonik madde %5'idir. Karanlık madde sadece yerçekimi etkisi İLE galaksi dönme eğrilerinde gözlenir.
Deterministik sistemler öngörülebilir İLE stokastik sistemler rastgelelik içerir
Bir tümcenin doğruluğunu, betimlediği durumun gerçekleşmesine bağlayan biçimsel ölçüttür ('Kar beyazdır' doğrudur ancak ve ancak kar beyazsa). İLE Doğruluğu, günlük sezgiyle ve biçimsel kısıt olmadan ele alan anlayıştır. İlki çelişkiyi önleyen biçimsel şema, ikincisi paradoksa açık sezgisel kavramdır.
Bilimsel yöntem
Gravitasyonel mercekleme kütle ışığı büker İLE optik mercek cam ışığı kırar. Gravitasyonel mercekleme Einstein genel göreliliği İLE karanlık madde dağılımını gösterir. İki mercek ışık yolunu değiştirir İLE farklı mekanizmalar kullanır.
Yiyeceğini avlayarak ve toplayarak sağlayan, mevsime göre yer değiştiren göçebe topluluktur. İLE Bitki ve hayvan yetiştirip yiyeceğini üreten, bir yere bağlı yerleşik topluluktur. İlki doğadan alır ve göçer, ikincisi üretir ve yerleşir.
Ön Asya'da, ilk tarımın ve evcilleştirmenin doğduğu, hilal biçimli verimli topraklardır. İLE Tarımın buradan yayıldığı, evcil türlerin taşındığı Anadolu yükseltisidir. İlki tarımın doğuş yeri, ikincisi yayılma yoludur.
Yaklaşık on iki bin yıl önce, insanın avcı-toplayıcılıktan yerleşik tarıma geçişidir; yerleşim, mülkiyet ve nüfus artışını başlattı. İLE On sekizinci yüzyılda, üretimin el emeğinden makineye geçişidir; kentleşme ve kitlesel üretimi başlattı. İkisi de insanlık tarihinin dönüm noktalarıdır; biri tarıma, öteki makineye geçiştir.
Etkin biçimde hesaplanabilen her işlevin, bir makineyle de hesaplanabileceğini öne süren tezdir. İLE Hangi problemlerin hiçbir yöntemle hesaplanamayacağını belirleyen sınırdır. İlki hesaplanabilirin tanımını, ikincisi hesaplanamazın sınırını verir.
Bir programın, belirli bir girdide durup durmayacağının genel olarak belirlenemeyeceğini gösteren problemdir. İLE Bir önermenin doğru mu yanlış mı olduğunu mekanik yöntemle belirleme problemidir. İlki, ikincinin çözülemez olduğunu gösteren ünlü örnektir.
Bir önermenin doğru mu yanlış mı olduğunun, mekanik bir yöntemle sonlu adımda belirlenebilmesidir. İLE Böyle bir yöntemin var olamayacağı durumdur. İlki mekanik olarak çözülebilir, ikincisi çözülemezdir.
Hesaplama modellerinin eşdeğerliliği.
Bant üzerinde adım adım işlem yapan, mekanik hesaplama modelidir. İLE İşlevleri, işlev uygulama ve soyutlamayla tanımlayan hesaplama modelidir. İkisi eşdeğer güçtedir; biri makine, öteki işlev temellidir.
'Bu tümce yanlıştır' önermesinin kendisiyle çelişmesidir. İLE Doğruluk kavramının kendine gönderme yapınca çelişki doğurmasıdır. İlki, ikincinin bilinen bir örneğidir.
Ağızda tekrarlayan, çok sayıda ve iz bırakabilen ülserlerdir; bir hastalığın belirtisidir. İLE Zaman zaman çıkan, tek ve kendiliğinden iyileşen sıradan ağız yarasıdır. İlki hastalık belirtisi ve çok sayıda, ikincisi zararsız ve tekildir.
Bağışıklıktaki belirli bir iltihap habercisini hedefleyen, biyolojik ilaçla tedavidir; seçici ve güçlüdür. İLE İltihabı genel olarak baskılayan klasik ilaçlarla tedavidir. İlki hedefe yönelik ve yeni, ikincisi genel ve klasiktir.
Görme kaybına yol açabilen göz içi iltihabıyla seyreden tutulum biçimidir. İLE Atardamar ve toplardamarları tutup pıhtı ve anevrizmaya yol açan tutulum biçimidir. İkisi de aynı hastalığın tutulumudur; biri gözü, öteki damarları hedef alır.
Ağız, genital ve göz iltihaplarıyla seyreden, damar iltihabına dayalı kronik iltihabi bir hastalıktır; belirli bir mikroba bağlı değildir. İLE Bağışıklık sisteminin, kendi dokularını yabancı sanıp saldırdığı hastalıkların genel adıdır. İlki bu geniş grubun, damar iltihabı ağırlıklı özel bir üyesidir.
Damar iltihabı temelli, çok organı tutabilen ve ağız-genital ülserlerle seyreden iltihabi hastalıktır. İLE Bağışıklığın deri, eklem, böbrek ve kanı birlikte tuttuğu, geniş yelpazeli bir başka otoimmün hastalıktır. İkisi de çok organ tutar; biri damar, öteki bağ dokusu ağırlıklıdır.
Damar iltihabı temelli, ağız ve genital ülser, göz tutulumuyla seyreden hastalıktır. İLE Başlıca eklemleri simetrik olarak tutup kıkırdağı yıkan iltihabi eklem hastalığıdır. İkisi de iltihabidir; biri damarı, öteki eklemi hedef alır.
Damar iltihabına bağlı, akciğer atardamarında oluşan iltihabi balonlaşmadır; kanama riski yüksektir. İLE Damar duvarındaki yağlanma ve sertleşmeye bağlı balonlaşmadır. İlki iltihabi, ikincisi dejeneratif kaynaklıdır.
Damar iltihabına bağlı, toplardamarda iltihabi pıhtılaşmadır; iltihap önce gelir. İLE Kanın aşırı pıhtılaşma eğiliminden doğan derin toplardamar pıhtısıdır; iltihap birincil değildir. İlki iltihap kaynaklı, ikincisi pıhtılaşma bozukluğu kaynaklıdır.
Bağışıklığın kendiliğinden tetiklediği, mikropsuz göz içi iltihabıdır; körlük riski taşır. İLE Bir mikroorganizmanın yol açtığı göz içi iltihabıdır. İlki otoimmün, ikincisi enfeksiyon kaynaklıdır; tedavileri kökten farklıdır.
Hem atardamarı hem toplardamarı, her boyutta tutabilen damar iltihabıdır. İLE Yalnızca büyük atardamarları tutan, damar duvarını kalınlaştıran iltihaptır. İlki her tür damarı, ikincisi yalnızca büyük atardamarları tutar.
Erkeklerde daha ağır seyreden, göz ve damar tutulumunun daha sık görüldüğü biçimdir. İLE Kadınlarda daha hafif seyreden biçimdir. İkisi aynı hastalıktır; cinsiyete göre şiddeti değişir.
Bağışıklık kaynaklı, içinde mikrop bulunmayan (steril) genital ülserlerdir. İLE Bir mikroorganizmanın bulaşmasıyla oluşan genital ülserlerdir. İlki mikropsuz ve otoimmün, ikincisi bulaşıcı ve enfeksiyözdür.
HLA-B51 pozitif Behçet daha şiddetli seyir İLE HLA-B51 negatif Behçet daha hafif seyirlidir. HLA-B51 genetik yatkınlık göstergesi İLE hastalık gelişimi için yeterli değildir. HLA-B51 pozitifliği Orta Doğu ve Asya populasyonlarında yüksek.
Behçet'in 1937'de tanımından önce, hastalığın belirtileri ayrı ayrı ve ilişkisiz hastalıklar sayılırdı. İLE 1937'de üç ana belirtinin tek bir hastalık olduğunun gösterilmesiyle tanı bütünleşti. İlki dağınık ve ilişkisiz görülen dönem, ikincisi birleşik tanının konduğu dönemdir.
Türkiye, Orta Doğu ve Uzak Doğu'da, tarihî ipek yolu boyunca sık görülen ağır seyirli hastalık biçimidir. İLE Batı ülkelerinde daha seyrek ve daha hafif görülen biçimidir. İkisi aynı hastalıktır; coğrafyaya göre sıklığı ve şiddeti değişir.
On altı yaşından önce başlayan biçimdir; belirtileri erişkinden biraz farklı olabilir. İLE Yirmi ile kırk yaş arasında başlayan, en sık görülen biçimdir. İkisi aynı hastalığın başlangıç yaşına göre ayrılan biçimleridir.
Hafif ve orta şiddetli tutulumda, ağız ve deri belirtilerinde kullanılan ilaçtır. İLE Ağır tutulumda, iltihabı güçlü biçimde baskılamak için kullanılan ilaçtır. İlki hafif belirtilere, ikincisi ağır tutuluma yöneliktir.
Beyin sapı ve beyni tutan, baş ağrısı ve nörolojik belirtilerle seyreden tutulumdur. İLE Beyin ve omurilikte, miyelin kılıfın bağışıklıkça hasarıyla seyreden ayrı bir hastalıktır. İkisi de sinir sistemini tutar; nedenleri ve tutulum biçimleri farklıdır, ayırt edilmeleri önemlidir.
İğne batırıldığında o noktada küçük bir kabarcık oluşmasıdır; bağışıklığın aşırı tepkisini gösteren, belirli bir hastalığa özgü bulgudur. İLE Deriye bir madde uygulayıp aşırı duyarlılık olup olmadığını ölçen genel testtir. İlki bir hastalığa özgü tanı bulgusu, ikincisi genel bir duyarlılık ölçümüdür.
Tekrarlayan ağız ülserine ek olarak belirli sayıda majör bulgu arayan uluslararası tanı ölçütleridir. İLE Aynı hastalık için yerel olarak geliştirilen tanı ölçütleridir. İkisi de tanı koymaya yarar; kapsamları ve ölçütleri biraz farklıdır.
Sıfır-bir mantığıyla çalışan devredir. İLE Bu devrenin dayandığı mantık cebiridir. İkincisi, ilkinin kuramsal temelidir.
Tip Ia süpernova beyaz cüce patlaması İLE Tip II süpernova kütleli yıldız çöküşüdür. Tip Ia standart mum İLE kozmolojik uzaklık ölçer. Tip Ia karbon-oksijen beyaz cüce İLE Tip II hidrojen zarfı içerir.
Fisyon ağır çekirdek bölünmesi İLE füzyon hafif çekirdek birleşmesidir.
Varoluş özden önce gelir
Aktif galaktik çekirdek parlak enerji salınımı İLE normal galaksi çekirdeği sönük merkezdir. Aktif çekirdek süper kütleli kara delik beslenme İLE devasa enerji üretir. Kuasarlar ve blazarlar aktif çekirdek İLE en parlak evren nesneleridir.
Aynı bireyden alınıp yine ona verilen dokudur. İLE Farklı bir bireyden alınan dokudur. İlki kişinin kendisinden, ikincisi başkasındandır.
Çok aktörlü stratejik etkileşimi inceleyen daldır. İLE Bu dalın ekonomik davranışa uygulanmasıdır. İlki kuram, ikincisi uygulama alanıdır.
Programın da veriyle aynı bellekte tutulduğu bilgisayar tasarımıdır. İLE Bu tasarımın adıdır. İkisi aynı mimariyi anlatır.
Eşleştirilmiş örneklerde, sıralara dayanan dağılımsız testtir. İLE Bu teste adını veren yöntemdir. İkisi aynı sınamayı adlandırır.
İletkenler elektriği kolayca iletir İLE yarıiletkenler belirli koşullarda iletir
Big Bang kuramı ve kozmik mikrodalga arka plan
Casimir etkisi vakum dalgalanmalarından kaynaklanan kuvvetken, Van der Waals moleküler elektrik dipol etkileşimidir
Kuantum elektrodinamiği için Feynman diyagramları
Bilginin nicel ölçüsünü ve iletimini kuran daldır. İLE Bu dalın kurucu çalışmasıdır. İkisi aynı alanı adlandırır.
Basit yerel kurallarla karmaşık desen üreten ızgara modelidir. İLE Bu modelin kuramıdır. İkisi aynı yapıyı adlandırır.
QED kuramınin geliştirilmesi
Bakterilerde gen transferi araçları.
Bir makinenin, davranışıyla insandan ayırt edilemezse zeki sayılacağını öne süren ölçüttür. İLE Kuralları izleyerek anlamadan yanıt üretmenin gerçek anlama olmadığını savunan düşünce deneyidir. İlki davranışı yeter sayar, ikincisi anlamanın davranıştan fazlası olduğunu öne sürer.
Karbon atomlarının uzun eksende hizalanmasıyla üretilen, çeliğe göre çok daha hafif ve daha sağlam liftir; havacılık ve sporda kullanılır. İLE Bir malzemenin ince ve uzun, iplik biçimli hâlidir. İkincisi genel biçim, ilki karbondan yapılan ve olağanüstü sağlam olanıdır.
Atomik çekirdeğin kollektif modeli
Deforme çekirdek modeli ve dönen çekirdekler
Kalıtım maddesinin, X-ışını kırınımıyla çekilen görüntüsüdür; Franklin'in Fotoğraf 51'i sarmal yapıyı gösterdi. İLE Kristallerin yapısını X-ışını kırınımıyla çözen yöntemdir. İkincisi yöntem, ilki onun DNA'ya uygulanmış ünlü sonucudur.
Dil felsefesi
Çift sarmal yapıda, deoksiriboz şekeri taşıyan ve kalıtsal bilgiyi kuşaktan kuşağa aktaran kararlı nükleik asittir; çekirdekte durur. İLE Genellikle tek zincirli, riboz şekeri taşıyan ve bilgiyi proteine çevirmede aracılık eden daha etkin nükleik asittir. İlki bilgiyi saklar, ikincisi onu işe çevirir.
Kalıtım maddesinin iki iplikli sarmal yapısıdır. İLE Bu yapının bulunuşudur; Watson ve Crick 1953'te açıkladı. İkincisi, ilkinin çözülme olayıdır.
Çekirdek zarı taşımayan, kalıtım maddesi sitoplazmada açıkta duran gözedir; bakteriler böyledir, yapıca yalındır. İLE Zarla çevrili çekirdeği ve zarlı organelleri olan gözedir; bitki ve hayvanlar böyledir. İlki çekirdeksiz ve yalın, ikincisi çekirdekli ve karmaşıktır.
Sözdizim biçimsel yapı kuralları İLE anlambilim anlamsal yorumlama kurallarıdır. Sözdizim simgelerin dizilişi İLE anlambilim simgelerin anlamıdır. Programlama dillerinde sözdizim derleme İLE anlambilim çalıştırma aşamasında önemli.
Yapısalcılık
Sonlu topluluklarda evrimi, tek tek değişimlerle izleyen olasılıksal modeldir. İLE Bu modele adını veren bilginin çalışmasıdır. İkisi aynı süreci adlandırır.
Sekizli yol parçacık organizasyonu
Evrendeki yaşam olasılığı kavramları.
Bilgiyi DNA'dan ribozoma taşıyan aracı RNA'nın bulunuşudur; Jacob 1961'de gösterdi. İLE Bu aracı molekülün kendisidir. İlki onun bulunuşu, ikincisi molekülün kendisidir.
Bakteride bağlı genlerin birlikte düzenlendiğini açıklayan modeldir; Jacob geliştirdi. İLE Bu modelin betimlediği, tek düzenleyiciyle yönetilen gen kümesidir. İlki modeli, ikincisi modelin nesnesini adlandırır.
Bilimsel devrimler
Josephson süperiletken tünelleme, normal kuantum tünelleme.
Arkeolojiyi doğa bilimleri gibi, yasalar ve nesnel yöntemlerle yürütmeyi savunan yaklaşımdır. İLE Geçmişin nesnel biçimde bilinemeyeceğini, yorumun ve öznenin kaçınılmaz olduğunu vurgulayan yaklaşımdır. İlki nesnel yasa arar, ikincisi yorumu öne çıkarır.
Buluntuları dönem ve kültürlere göre betimleyip sıralayan, geleneksel arkeoloji yaklaşımıdır. İLE Toplumsal süreçleri ve değişimin nedenlerini, bilimsel yöntemle açıklamaya çalışan yaklaşımdır. İlki betimler ve sıralar, ikincisi nedeni açıklamaya çalışır.
Kuasar çok parlak aktif çekirdek İLE galaksi yıldız topluluğudur. Kuasar erken evrende bol İLE genç evrenin enerjetik nesneleridir. Kuasar merkezdeki kara delik İLE madde yutarken devasa ışık yayar.
Schwarzschild kara deliği dönmez İLE Kerr kara deliği döner. Schwarzschild küresel simetri İLE Kerr eksenel simetri gösterir. Schwarzschild kuramk model İLE Kerr gerçekçi astrofizik nesnesidir.
Mantıksal olarak olanaklı tüm durumları betimleyen kavramdır. İLE Bu olanaklardan fiilen gerçekleşmiş olanıdır. İlki tüm olasılıklar, ikincisi gerçekleşmiş olandır.
Başka türlü olması olanaksız olan, kaçınılmaz durumdur. İLE Birden çok sonucun mümkün olduğu, belirsizlik durumudur. İlki tek sonuçlu ve zorunlu, ikincisi çok sonuçlu ve olasıdır.
Kozmik mikrodalga arka plan Big Bang kalıntı ışıması İLE yıldız ışığı termonükleer füzyon ışımasıdır. CMB 380 bin yıl sonra İLE evrenin en eski ışığıdır. CMB homojen ve izotropik İLE erken evren kanıtıdır.
Kuark modeli ve parçacık sınıflandırması
Tarımın, artan nüfus baskısı yüzünden zorunlu olarak benimsendiğini öne süren görüştür. İLE Tarımın, elverişli koşullar ve bolluk sayesinde çekici olduğu için benimsendiğini öne süren görüştür. İlki zorunluluğu, ikincisi fırsatı neden sayar.
Üyeliklerin büyüğünü alan bulanık birleşimdir. İLE Üyeliklerin küçüğünü alan bulanık kesişimdir. İlki en büyük, ikincisi en küçük operatörüdür.
Üyeliği birden çıkaran bulanık tümleyendir. İLE İki bulanık küme arasındaki bulanık farktır. İlki tümleyen, ikincisi farktır.
Bir öğenin ya üye ya değil olduğu kümedir. İLE Üyeliğin derece derece olabildiği kümedir. İlki kesin, ikincisi bulanık üyelikli.
Kesin doğru-yanlış değerleriyle çalışan mantıktır. İLE Ara doğruluk derecelerine izin veren mantıktır. İlki iki değerli, ikincisi çok değerlidir.
Üyelik derecesini sıfır-bir arası veren işlevdir. İLE Üyeliği yalnızca sıfır ya da bir veren işlevdir. İlki dereceli, ikincisi keskin üyelik verir.
Bugün yaşayan toplulukları gözleyip, buluntuları yorumlamada benzetme kaynağı olarak kullanan yaklaşımdır. İLE Geçmişteki üretim ve kullanımları, bugün yeniden yaparak sınayan yaklaşımdır. İlki güncel toplumdan benzetme kurar, ikincisi deneyle yeniden üretir.
Mitokondri ATP üretir İLE kloroplast fotosentez yapar
Galaksi dönme eğrisi sorunu yıldızlar çok hızlı döner İLE Newton mekaniği yavaşlama öngörür. Gözlenen hız sabittir İLE öngörülen hız azalmalıdır. Vera Rubin karanlık madde İLE bu tutarsızlığı açıkladı.
Bitkisel kaynaklı, sindirilemeyen ve bağırsak bakterilerini besleyen lif türüdür; prebiyotik etki gösterir. İLE Vücudun sindiremediği, kalın bağırsağa ulaşıp orada mayalanan karbonhidratların genel adıdır. İlki bunun bitkisel ve tanımlı bir alt kümesi, ikincisi tüm sindirilemeyen karbonhidratlardır.
Bakteri yoğunluğu düşük olan, besinlerin emildiği ve geçişin hızlı olduğu sindirim bölümüdür. İLE Bakteri yoğunluğu çok yüksek olan, lif mayalanmasının yoğun geçtiği ve suyun emildiği sindirim bölümüdür. İlkinde bakteri az ve emilim, ikincisinde bakteri çok ve mayalanma baskındır.
Kanserin doku ve göze düzeyindeki incelenmesidir. İLE Bu inceleme içinde, gözelerin planlı ölümünün kanserdeki rolüdür; Kerr katkı verdi. İkincisi, ilkinin bir alt konusudur.
Rekombinant DNA teknolojisi
Kesin değeri bulanık üyeliğe çevirmedir. İLE Bulanık sonucu kesin değere çevirmedir. İkisi zıt yönlüdür: biri bulanıklaştırır, öteki durular.
Hawking ışıması kuantum etki ile buharlaşma İLE klasik kara delik hiçbir şey yaymaz.
Hawking ışıması kara delik kütlesini azaltır İLE klasik kara delik ebedidir. Hawking kuantum mekaniği ve genel görelilik birleştirdi.
Hawking radyasyonu kara deliklerin kuantum etkilerle enerji yaymasıyken, Stefan-Boltzmann klasik cadlerden termal radyasyondur
Kara delik entropisi yüzey alanı ile orantılı İLE termodinamik entropi hacim ile ilişkilidir. Kara delik entropisi Bekenstein-Hawking formülü İLE evrendeki maksimum entropi sınırını belirler. İki entropi bilgi kuramı ile bağlantılıdır.
Bulanık ölçüye göre tanımlanan, en-küçük ve en-büyük işleçli integraldir. İLE Bu integralin dayandığı ölçü kuramıdır. İlki integral, ikincisi onun ölçü temelidir.
İktidar-bilgi ilişkisi
Bulanık kurallarla girdiden çıktı üreten sistemlerdir. İLE Bu sistemlerin iki temel türünün genel adıdır. İlki belirli örnekler, ikincisi onların ortak çerçevesidir.
Sözel ifadelerle (soğuk, ılık, sıcak) tanımlanan, bulanık mantık değişkenidir. İLE Kesin sayısal değerlerle tanımlanan değişkendir. İlki sözel ve bulanık, ikincisi sayısal ve kesindir.
Çıktıda bulanık küme kullanan çıkarım yöntemidir. İLE Çıktıda sayısal işlev kullanan yöntemdir. İlki bulanık, ikincisi işlevsel çıktı verir.
Bilgi kaybı paradoksu kara delik bilgiyi yok eder mi İLE kuantum belirlilik bilgi korunmalıdır der. Hawking başta bilgi kaybolur İLE sonra bilgi korunur dedi. Paradoks kuantum mekaniği İLE genel görelilik çelişkisidir.
Kesikli genler İLE intron ve ekzon keşfi
Soğuk karanlık madde yavaş hareket eden parçacıklar İLE sıcak karanlık madde hızlı parçacıklardır. Soğuk karanlık madde yapı oluşumu İLE galaksi oluşumunu açıklar. Soğuk karanlık madde WIMP gibi ağır parçacıklar İLE sıcak karanlık madde nötrinolar olabilir.
Bütirat 4 karbonlu KZYA İLE asetat 2 karbonlu KZYA'dır. Bütirat kolonositlerin ana enerji kaynağı İLE asetat karaciğerde metabolize edilir. İkisi de mikrobiyota tarafından üretilir.
Bağırsak bakterilerinin lif mayalamasıyla üretilen, bağırsak gözelerini besleyen ve iltihabı yatıştıran kısa moleküllerdir. İLE Besinle doğrudan alınan, enerji deposu ve zar yapı taşı olan uzun moleküllerdir. İlki bakterilerce üretilir ve düzenleyicidir, ikincisi besinden gelir ve yapısaldır.
Hipergerçeklik
Geçmiş insanların düşünce, inanç ve simge dünyasını anlamaya çalışan arkeoloji dalıdır. İLE İnsan davranışı ile buluntular arasındaki ilişkiyi, nesnelerin nasıl oluştuğunu inceleyen dalıdır. İlki zihni, ikincisi gözlenen davranışı ele alır.
Yaklaşık iki milyon yıl önce ortaya çıkan, dik yürüyen ve ateşi kullanan erken insan türüdür; Anadolu'da izleri vardır. İLE Yaklaşık üç yüz bin yıl önce ortaya çıkan, bugünkü insanı oluşturan türdür. İlki erken bir atadır, ikincisi bugünkü insandır.
Anadolu'da, yaklaşık dört yüz bin yıllık, ilk insan atalarının izlerini taşıyan çok eski bir mağaradır. İLE Yine Anadolu'da, çok daha yakın döneme ait insan yerleşim izleri taşıyan bir mağaradır. İkisi de tarih öncesi barınaktır; ilki çok daha eski insan türlerine aittir.
Yalnızca bakterilerdeki ortak bir gene bakıp hangi türlerin bulunduğunu belirleyen yöntemdir; ucuzdur ama sınırlı bilgi verir. İLE Örnekteki tüm DNA'yı gelişigüzel dizip hem türleri hem de işlevleri ortaya koyan yöntemdir; kapsamlıdır ama pahalı ve veri yoğunudur. İlki yalnızca kim var, ikincisi kim var ve ne yapıyor sorusunu yanıtlar.
Bağırsak mikrobiyotasının bozulup zararlı türlerin çoğaldığı, çeşitliliğin azaldığı dengesizlik durumudur; birçok hastalıkla ilişkilidir. İLE Mikrobiyotanın dengeli, çeşitli ve sağlıklı olduğu durumdur. İlki bozulmuş denge, ikincisi sağlıklı dengedir.
Bağırsakta gerçek bir iltihap ve doku hasarı bulunan, ağır seyredebilen hastalık grubudur (Crohn, ülseratif kolit). İLE İltihap ya da yapısal hasar bulunmadığı hâlde ağrı, şişkinlik ve düzensizlik veren işlevsel bir bozukluktur. İlkinde görünür hasar var, ikincisinde işlev bozuk ama doku sağlam.
Holografik ilke bilgi yüzeyde kodlanır İLE hacimsel bilgi üç boyutta saklanır. Holografik ilke kara delik entropisi İLE yüzey-bilgi ilişkisi kurdu. İlke sicim kuramı İLE kuantum gravity ipucu verir.
Çatalhöyük'te evlerin iç duvarlarına yapılmış, yerleşik yaşamın içindeki en eski resim örnekleridir. İLE Buzul çağı avcılarının mağara duvarlarına yaptığı, yerleşim öncesi resimlerdir. İkisi de tarih öncesi resimdir; biri yerleşim içi, öteki mağara ortamındadır.
Bitişik evlerin damdan girişle kurulduğu, sokağı olmayan, en eski toplu yerleşim biçimlerinden biridir. İLE Sokak, kapı ve düzenli parseller üzerine kurulu bugünkü şehir düzenidir. İlki damdan girişli ve sokaksız, ikincisi sokak eksenli ve planlıdır.
Sinir ağlarıyla birleştirilmiş bulanık sistemdir. İLE Genetik algoritmayla birleştirilmiş bulanık sistemdir. İkisi de melez bulanık sistemlerdir; öğrenme yöntemleri farklıdır.
Neolitik dönemde insanın düşünme, simge kullanma ve inanç geliştirme biçimindeki köklü değişimdir; bilişsel bir dönüşümdür. İLE Aynı dönemde üretim, mülkiyet ve iş bölümündeki köklü değişimdir; geçim biçiminin dönüşümüdür. İlki zihinsel, ikincisi ekonomik boyuttur; ikisi Neolitik dönüşümün iki yüzüdür.
Anadolu'da, yaklaşık on bir bin yıl önce başlayan erken yerleşik tarım kültürüdür. İLE Mezopotamya'da başlayan, sulama ve kentleşmeyle ilerleyen tarım kültürüdür. İkisi de Neolitik geçişin merkezleridir; başlangıç zamanı ve gelişim çizgileri farklıdır.
Yaklaşık on bir buçuk bin yıl önce yapılmış, dünyanın bilinen en eski anıtsal tapınak alanıdır; henüz tarım yokken avcı-toplayıcılarca kurulmuştur. İLE Yaklaşık dokuz bin yıl önceye ait, en eski büyük tarım yerleşimlerinden biridir; bitişik evleri ve duvar resimleriyle ünlüdür. İlki tapınak ve daha eski, ikincisi yerleşim ve daha geçtir.
Göbeklitepe'nin, üzerinde kabartmalar bulunan T biçimli anıtsal dikili taşlarıdır; yaklaşık on bir bin yıllıktır. İLE İngiltere'deki, çok daha geç (yaklaşık beş bin yıl önce) dikilmiş dev taş halkasıdır. İkisi de anıtsal taş yapıdır; ilki çok daha eskidir ve tarım öncesine aittir.
Yararlı bakteri ile onu besleyen lifin birlikte verildiği, ikisinin ortak etkisinden yararlanan üründür. İLE Yalnızca yararlı canlı bakteri içeren üründür. İkincisi tek başına bakteri, ilki bakteri ile besinini birlikte sunar.
Anıtsal dini yapıların, yerleşik köy yaşamından önce kurulduğunu ve tarıma geçişi bunların tetiklediğini öne süren görüştür. İLE Önce yerleşik köylerin kurulduğunu, tapınakların sonra geldiğini savunan geleneksel görüştür. İlki inancı, ikincisi yerleşimi başlangıç sayar; Göbeklitepe ilki lehine kanıt sunar.
Bilinç sorunu
Hızlanan evren genişleme hızlanır İLE yavaşlayan evren çekim yavaşlatır. Hızlanan evren karanlık enerji İLE 1998'de keşfedildi. Tip Ia süpernova gözlemleri hızlanma İLE beklenmeyen sonuç verdi.
Karanlık enerji evrenin hızlanan genişlemesi İLE karanlık madde çekim kuvveti uygular. Karanlık enerji evrenin %68'i İLE karanlık madde %27'sidir. Karanlık enerji itici İLE karanlık madde çekici etki yapar.
Üyeliği tek dereceli olan bulanık kümedir. İLE Üyeliğin kendisinin de bulanık olduğu kümedir. İkincisi, ilkine bir belirsizlik katmanı ekler.
Düz evren Öklid geometrisi İLE kapalı evren pozitif eğrilik gösterir. Düz evren sonsuz genişleme İLE kapalı evren büzülmeye döner. Gözlemler evren düz İLE kritik yoğunluktadır.
Mikrobiyotanın bağışıklık sistemiyle etkileşimidir; bağışıklığın gelişip olgunlaşmasını ve dengesini biçimlendirir. İLE Mikrobiyotanın metabolizmayla etkileşimidir; besinlerin işlenmesini, enerji dengesini ve vitamin üretimini etkiler. İkisi de mikrobiyotanın konağa etkisidir; biri bağışıklığı, öteki metabolizmayı ilgilendirir.
Belirli bir bölgede (bağırsak, ağız, deri) yaşayan mikroorganizma topluluğunun kendisidir; canlıların toplamıdır. İLE Bu topluluğun taşıdığı genlerin ve genetik potansiyelin tümüdür. İlki canlıların kendisi, ikincisi onların gen dağarcığıdır.
Transhümanizm
Sistem seviyesinde biyolojik analiz.
Bağırsak ile beyin arasında, sinir ve kimyasal habercilerle çift yönlü iletişim kuran bağlantıdır; ruh hâli ile sindirimi birbirine bağlar. İLE Bağırsak ile karaciğer arasında, kan yoluyla madde alışverişi yapan bağlantıdır. İkisi de bağırsağı bir organa bağlar; biri sinir-beyin, öteki kan-karaciğer eksenidir.
Firmicutes gram pozitif bakteriler İLE Bacteroidetes gram negatif bakterilerdir. Firmicutes/Bacteroidetes oranı obezite ile ilişkili İLE bu oranın dengesizliği metabolik hastalıklara yol açar.
Obezlerde Firmicutes/Bacteroidetes oranı yüksek İLE zayıflarda bu oran düşüktür. Obezite mikrobiyotası daha fazla enerji hasadı İLE zayıf mikrobiyotası daha az enerji hasadı sağlar.
Makine bilinci
Ölü bakteriler ve onların ürettiği yararlı bileşiklerdir; canlı olmadıklarından daha güvenli ve daha kararlıdırlar. İLE Canlı yararlı bakterilerdir; etki için bağırsakta yaşamaları gerekir. İlki cansız ürün ve metabolitler, ikincisi canlı bakterilerdir.
Bağırsak mikrobiyotasının, belirli bir bakteri cinsinin baskın olduğu bir denge tipidir; genellikle hayvansal ve yağlı beslenmeyle ilişkilidir. İLE Farklı bir bakteri cinsinin baskın olduğu, genellikle lif ağırlıklı beslenmeyle ilişkili başka bir denge tipidir. İkisi de mikrobiyota dengesinin tipleridir; baskın cins ve beslenme örüntüsüyle ayrılır.
CRISPR-Cas9 gen düzenleme teknolojisi
Kılavuz bir RNA ile hedef DNA'yı bulup kesen, kolay tasarlanan gen düzenleme aracıdır. İLE Protein parmaklarıyla DNA dizisini tanıyan, her hedef için yeniden tasarlanması gereken eski araçtır. İlki RNA ile, ikincisi protein ile hedefi tanır.
Sağlıklı bir vericinin tüm bağırsak mikrobiyota topluluğunun hastaya aktarılmasıdır; dengeyi bütünüyle yeniden kurar, dirençli enfeksiyonlarda kullanılır. İLE Yalnızca seçilmiş birkaç yararlı bakteri türünün dışarıdan verilmesidir; daha sınırlı ama daha denetimli bir müdahaledir. İlki tüm topluluğu, ikincisi seçili türleri aktarır.
Gravitasyonel dalga uzay-zaman dalgalanması İLE elektromanyetik dalga elektrik-manyetik alan dalgasıdır. Gravitasyonel dalga kara delik çarpışması İLE LIGO 2015'te ilk kez tespit etti. İki dalga farklı etkileşim İLE evren hakkında farklı bilgi verir.
Kara delik birleşmesi sadece gravitasyonel dalga İLE nötron yıldız birleşmesi ışık ve dalga yayar. Kara delik birleşmesi sessiz elektromanyetik İLE nötron yıldız birleşmesi kilonova oluşturur. İki olay gravitasyonel dalga İLE LIGO-Virgo tarafından gözlenir.
LIGO ABD'de iki dedektör İLE Virgo İtalya'da bir dedektördür. İki sistem lazer interferometresi İLE gravitasyonel dalgaları ölçer. LIGO 2015'te ilk tespit İLE Virgo 2017'de katıldı. İki dedektör birlikte İLE dalga kaynağı konumunu belirler.
Olay Ufku Teleskobu küresel VLBI ağı İLE radyo teleskop dizisi yerel gözlemdir. EHT dünya boyutunda sanal teleskop İLE M87 kara delik ilk görüntüsü aldı. EHT 2019'da kara delik gölgesi İLE kuramları doğruladı.
Sgr A* Samanyolu merkezinde 4 milyon güneş kütlesi İLE M87 kara deliği 6,5 milyar güneş kütlesidir. Sgr A* 26 bin ışık yılı uzakta İLE M87 55 milyon ışık yılı uzaktır. İki kara delik EHT tarafından görüntülendi İLE süper kütleli kara deliklerin kanıtıdır.
Yıldız kütleli kara delik 3-100 güneş kütlesi İLE süper kütleli kara delik milyon-milyar güneş kütlesidir. Yıldız kütleli yıldız çöküşü İLE süper kütleli galaksi merkezi oluşumudur. Samanyolu merkezinde Sgr A* 4 milyon güneş kütleli süper kütleli kara deliktir.
James Webb kızılötesi gözlem İLE Hubble görünür ışık ve morötesi gözlemler yapar. James Webb 6,5 metre ayna İLE Hubble 2,4 metre aynadır. James Webb daha erken evren İLE daha uzak galaksileri görebilir. James Webb 2021'de İLE Hubble 1990'da fırlatıldı.
Kızılötesi astronomi sıcaklık ve toz içi gözlem İLE görünür ışık astronomisi yıldız ve galaksi gözlemidir. Kızılötesi erken evren İLE kırmızıya kayma nedeniyle uzak nesneler görür. James Webb kızılötesi İLE ilk galaksileri inceliyor.
Alanlara Göre Tarihsel Dağılım
Fizik Alanındaki Tarihsel Kayıtlar
| Yıl | Kavram 1 | Kavram 2 | Açıklama | Keşfeden | Dönem |
|---|---|---|---|---|---|
| -350 | Dönel Hareket | Öteleme Hareketi | Dönel eksen etrafında, öteleme doğrusal harekettir | Aristoteles | Antik Çağ |
| -350 | Basit Harmonik Hareket | Periyodik Hareket (İkili Karşılaştırma) | Basit harmonik sinüzoidal, periyodik tekrarlayan harekettir | Aristoteles | Antik Çağ |
| -100 | Manyetik Pusula (Çin) | Manyetik Pusula (Avrupa) | Çinliler pusulayi MÖ 206-220 yıllarında buldu İLE Avrupalılar 12. yüzyılda kullanmaya başladı. | Han Hanedanlığı Bilginleri | Han Hanedanlığı |
| 105 | Kağıt Yapımı | Papirüs | Çinliler kağıdı MS 105te icat etti İLE Mısırlılar papirüs kullanıyordu. | Cai Lun | Han Hanedanlığı |
| 132 | Sismograf (Çin) | Modern Sismograf | Zhang Heng ilk sismografı MS 132de yaptı İLE modern sismograflar 19. yüzyılda gelişti. | Zhang Heng | Han Hanedanlığı |
| 499 | Güneş Merkezli Sistem (Aryabhata) | Yer Merkezli Sistem (Ptolemy) | Aryabhata Dünyanın döndüğünü savundu (499) İLE Ptolemy Yer merkezli sistemi savundu. | Aryabhata | Hint Altın Çağı |
| 1015 | Fiber Optik | Bakır Kablo | Fiber optik ışıkla iletim İLE bakır kablo elektrikle | İbn-i Heysem (Alhazen) | Orta Çağ |
| 1015 | Geometrik Optik | Fiziksel Optik | Geometrik ışınlarla, fiziksel optik dalga doğasıyla ilgilenir. | İbn-i Heysem (Alhazen) | Orta Çağ |
| 1015 | ışık | görme | Görme kuramı ve ışığın doğası | İbn Heysem (Alhazen) | Klasik Dönem |
| 1015 | kamera | obscura | Karanlık oda prensibi | İbn Heysem (Alhazen) | Klasik Dönem |
| 1020 | optik | yöntem | Deneysel bilimsel yöntemin geliştirilmesi | İbn Heysem (Alhazen) | Klasik Dönem |
| 1030 | Yerçekimi | Kütle Çekim |
Dünya'nın çekimi,. İLE Genel çekim kuvveti. Özgül ağırlık ve yoğunluk ölçümleri. |
Al-Biruni | Orta Çağ, Klasik Dönem |
| 1054 | Süpernova Gözlemi (Çin) | Modern Süpernova Kuramsi | Çin astronomları 1054te süpernova gözlemledi (Yengeç Bulutsusu) İLE modern kuram 20. yüzyılda gelişti. | Song Hanedanlığı Astronomları | Song Hanedanlığı |
| 1200 | hidrolik | mekanik | Hidrolik sistemler ve mekanik düzenekler | Cezeri | Klasik Dönem |
| 1206 | robot | otomat | İlk programlanabilir robotlar ve otomatlar | Cezeri | Klasik Dönem |
| 1460 | merkür | gözlem | Merkür geçişi gözlemleri | Ali Kuşçu | Klasik Dönem |
| 1559 | saat | mekanik | Altı silindirli mekanik saat | Takiyüddin | Klasik Dönem |
| 1602 | sarkaç | periyot | Sarkaç yasaları | Galileo Galilei | Klasik Dönem |
| 1604 | serbest | düşme | Serbest düşme yasaları | Galileo Galilei | Klasik Dönem |
| 1609 | gezegen | hareket | Kepler yasaları, eliptik yörüngeler | Johannes Kepler | Klasik Dönem |
| 1610 | jupiter | uydu | Jupiter uydularının keşfi | Galileo Galilei | Klasik Dönem |
| 1611 | optik | teleskop | Astronomik teleskop geliştirilmesi | Johannes Kepler | Klasik Dönem |
| 1647 | Basınç | Yoğunluk | Basınç birim alana düşen kuvvet İLE yoğunluk birim hacimdeki kütledir | Blaise Pascal | 17. Yüzyıl |
| 1647 | basınç | sıvı | Pascal yasası, hidrolik prensip | Blaise Pascal | Klasik Dönem |
| 1676 | Potansiyel Enerji | Kinetik Enerji | Potansiyel konuma bağlı, kinetik harekete bağlı enerjidir | Gottfried Wilhelm Leibniz | 17. Yüzyıl |
| 1678 | Dalga | Tsunami | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Dalga | Akinti | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Depremde: p dalgası | S dalgası | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Renk | Işık dalgaları | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Ses | Ses dalgaları | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Akıntı | Dalga rüzgâr | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Dalga | Tidal dalgası tidal dalgaları tidal waves | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Deniz | Dalga | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Dalga | Karinti | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Denizin "kabarması" | Dalgalanması | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Dalga | Kare dalga | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Dalga | Chicama dalgaları | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1678 | Dalga | Riley dalgası/rayleigh dalgasi | - | Christiaan Huygens | Klasik Dönem |
| 1687 | Kütle | Ağırlık | Kütle madde miktarı (değişmez) İLE ağırlık kütleye etki eden yerçekimi kuvvetidir (değişir) | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1687 | Uzayzaman | Mutlak Uzay ve Zaman | Uzayzaman 4D birleşik, Newton mutlak ayrı uzay ve zamandır. | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1687 | DAlembert İlkesi | Newton Yasaları | DAlembert dinamiği statiğe çevirir (F-ma)=0, Newton F=ma. | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1687 | Süreklilik Denklemi | Momentum Denklemi | Süreklilik kütle korunumu ∇·v=0, momentum Newton 2. yasasıdır. | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1687 | Stokes Yasası | Newton Viskozite | Stokes küre sürüklemesi F=6πμrv, Newton kayma gerilmesi τ=μ(dv/dy). | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1687 | Newton Yasaları İLE Lagrange İLE Hamilton | Klasik Mekanik Formülasyonları | Klasik mekaniğin üç farklı matematiksel ifadesi. | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1687 | Güç | Kuvvet | Güç birim zamandaki iş İLE kuvvet ivmelenme nedeni | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1687 | Statik | Dinamik | İki farklı mekanik dalı: statik durgun cadleri İLE dinamik ise hareket eden cadleri inceler | Newton | Klasik Dönem |
| 1687 | Monte Carlo | Moleküler Dinamik | MC rastgele örnekleme istatistik, MD deterministik Newton. | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1687 | Lagrangian İLE Hamiltonian İLE Newtonian | Mekanik Formülasyonları | Klasik mekanik yaklaşımları. | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1695 | Kuvvet | Enerji | Kuvvet hareketi değiştiren etki İLE enerji iş yapabilme yeteneğidir | Gottfried Leibniz | 17. Yüzyıl |
| 1724 | Isı | Sıcaklık | Isı enerji aktarımı İLE sıcaklık moleküler hareket ölçüsüdür | Daniel Gabriel Fahrenheit | 18. Yüzyıl |
| 1729 | İletken | Yalıtkan | İletkenler elektriği iletir İLE yalıtkanlar iletmez | Stephen Gray | 18. Yüzyıl |
| 1738 | Bernoulli Denklemi | Navier-Stokes | Bernoulli ideal akışkan enerji, Navier-Stokes viskoz momentum korunumu. | Daniel Bernoulli | 18. Yüzyıl |
| 1738 | Bernoulli İLE Pascal İLE Arşimet | Akışkan Statiği Prensipleri | Sıvıların temel davranış ilkeleri. | Daniel Bernoulli | 18. Yüzyıl |
| 1738 | Bernoulli İlkesi | Pascal İlkesi | Bernoulli enerji korunumu, Pascal basınç iletimi | Daniel Bernoulli | 18. Yüzyıl |
| 1738 | Bernoulli İLE Venturi İLE Pitot | Akış Dinamiği | Akışkan hareket yasaları. | Daniel Bernoulli | 18. Yüzyıl |
| 1738 | bernoulli | ilkesi | Akışkan dinamiği, Bernoulli denklemi | Daniel Bernoulli | Klasik Dönem |
| 1742 | Celsius | Fahrenheit | Celsius suyun donma-kaynama 0-100 İLE Fahrenheit 32-212 | Anders Celsius | 18. Yüzyıl |
| 1750 | Euler Denklemi | Bernoulli Denklemi | Euler genel hareket denklemi, Bernoulli akım çizgisi boyunca integral. | Leonhard Euler | 18. Yüzyıl |
| 1750 | Coriolis İLE Santrifüj İLE Euler | Hayali Kuvvetler | Dönen referans sistemlerinde görülen kuvvetler. | Leonhard Euler | 18. Yüzyıl |
| 1750 | Euler Metodu | Runge-Kutta | Euler 1. derece O(h), RK4 4. derece O(h⁴) hassas. | Leonhard Euler | 18. Yüzyıl |
| 1772 | L2 Lagrange Noktası | Dünya Yörüngesi | L2 Lagrange noktası Dünya-Güneş dengeli konum İLE Dünya yörüngesi gezegen çevresinde dönmedir. L2 noktası 1,5 milyon km uzakta İLE kararlı gözlem sağlar. James Webb L2'de İLE Hubble Dünya yörüngesinde çalışır. | - | 18. Yüzyıl |
| 1776 | İş | Güç | İş kuvvetin yol boyunca etkisi İLE güç işin zamana oranıdır | James Watt | 18. Yüzyıl |
| 1781 | uranüs | gezegen | Uranüs gezegeninin keşfi | William Herschel | Klasik Dönem |
| 1782 | potansiyel | fark | Elektrik potansiyel farkı (Volt birimi) | Alessandro Volta | Klasik Dönem |
| 1785 | Coulomb Blockade İLE Quantum Point Contact | Nano Elektronik | Nano ölçek elektron transport. | Charles-Augustin de Coulomb | 18. Yüzyıl |
| 1785 | Coulomb Kuvveti | Lorentz Kuvveti (İkili Karşılaştırma) | Coulomb durgun yükler, Lorentz hareketli yükler içindir | Charles-Augustin de Coulomb | 18. Yüzyıl |
| 1785 | Coulomb Yasası | Gauss Yasası | Coulomb noktasal yükler, Gauss kapalı yüzey akısı | Charles-Augustin de Coulomb | 18. Yüzyıl |
| 1785 | Coulomb Blokajı | Tünelleme | Coulomb tek elektron şarj e²/2C, tünelleme çok elektron. | Charles-Augustin de Coulomb | 18. Yüzyıl |
| 1785 | Coulomb Kuvveti | Lorentz Kuvveti | Coulomb durgun yükler arası, Lorentz hareketli yüke manyetik alanda etki eder. | Charles-Augustin de Coulomb | 18. Yüzyıl |
| 1796 | karadelik | öngörü | Karadelik kavramının ilk öngörüsü | Pierre-Simon Laplace | Klasik Dönem |
| 1800 | elektrik | pil | İlk elektrik pili (Volta pili) | Alessandro Volta | Klasik Dönem |
| 1800 | kızılötesi | ışın | Kızılötesi ışınların keşfi | William Herschel | 19. Yüzyıl |
| 1801 | ultraviyole | ışın | Ultraviyole ışınların keşfi | Johann Wilhelm Ritter | 19. Yüzyıl |
| 1802 | elektrokimya | pil | Kuru pil öncüsü elektrokimyasal pil | Johann Wilhelm Ritter | 19. Yüzyıl |
| 1803 | Atom ağırlığı | Atom çekirdeği | - | Dalton | 19. Yüzyıl |
| 1803 | Atom numarası | Kütle numarası | Bir atomun çekirdeğindeki proton sayısıdır; Z ile gösterilir. Elementin kimliğini belirler, periyodik tablodaki yerini verir ve nötr atomda elektron sayısına eşittir. İLE Çekirdekteki proton ve nötronların (nükleonların) toplam sayısıdır; A ile gösterilir. Aynı elementin farklı nötron sayılı izotoplarında değişir, ilki ise sabit kalır; nötron sayısı ikisinin farkıdır (A − Z). | Dalton | 19. Yüzyıl |
| 1803 | Atom | Çekirdek | - | Dalton | 19. Yüzyıl |
| 1803 | Atom gram | Atom numarasi | - | Dalton | 19. Yüzyıl |
| 1803 | Atom(bölünemezlik) | Atome[ing.] | - | Dalton | 19. Yüzyıl |
| 1803 | Standart model | Atom altı parçacıklar | - | Dalton | 19. Yüzyıl |
| 1803 | Atom | Monad | - | Dalton | 19. Yüzyıl |
| 1803 | Atom | Bölünemeyen en küçük | - | Dalton | 19. Yüzyıl |
| 1803 | Atom | Özdecik molekül[fr.ing.]/molecule | - | Dalton | 19. Yüzyıl |
| 1820 | elektrik | manyetizma | Elektromanyetizma temelleri | André-Marie Ampère | 19. Yüzyıl |
| 1822 | Konveksiyon | Kondüksiyon | İki farklı ısı transfer yöntemi: konveksiyon akışkanlarla İLE kondüksiyon doğrudan temasta | Fourier | 19. Yüzyıl |
| 1824 | Carnot İLE Otto İLE Diesel İLE Brayton | Termodinamik Çevrimler | Farklı ısı makinelerinin ideal çevrimleri. | Sadi Carnot | 19. Yüzyıl |
| 1824 | Carnot Çevrimi | Otto Çevrimi (İkili Karşılaştırma) | Carnot ideal ısı makinesi, Otto benzinli motor çevrimidir | Sadi Carnot | 19. Yüzyıl |
| 1824 | Carnot Verimi | Gerçek Verim | Carnot ideal maksimum, gerçek kayıplar sürtünme. | Sadi Carnot | 19. Yüzyıl |
| 1824 | Carnot Çevrimi | Otto Çevrimi | Carnot ideal kuramk, Otto benzinli motor çevrimi | Sadi Carnot | 19. Yüzyıl |
| 1827 | Gerilim | Akım | Gerilim potansiyel farkı İLE akım yük akış hızıdır | Georg Ohm | 19. Yüzyıl |
| 1827 | Ohm İLE Kirchhoff İLE Thevenin İLE Norton | Devre kuramları | Elektrik devre analizi kanunları. | Georg Ohm | 19. Yüzyıl |
| 1827 | Ohm İLE Joule İLE Watt | Elektrik Güç Yasaları | Elektrik devrelerinde güç ve enerji ilişkileri. | Georg Ohm | 19. Yüzyıl |
| 1827 | Aharonov-Bohm Etkisi | Lorentz Kuvveti | Aharonov-Bohm etkisi potansiyelin fiziksel etkisini gösterirken İLE Lorentz kuvveti alanların doğrudan etkisidir | Georg Ohm | 19. Yüzyıl |
| 1827 | Aharonov-Bohm Etkisi | Hall Etkisi | AB kuantum faz etkisi, Hall klasik Lorentz kuvveti. | Georg Ohm | 19. Yüzyıl |
| 1827 | Casimir İLE Lamb İLE Aharonov-Bohm | Kuantum Vakum Etkileri | Boş uzayın kuantum etkileri. | Georg Ohm | 19. Yüzyıl |
| 1827 | Ohm Yasası | Kirchhoff Yasaları | Ohm tek eleman, Kirchhoff tüm devre analizidir | Georg Ohm | 19. Yüzyıl |
| 1827 | amper | yasası | Ampere yasası İLE elektrik akım birimi | André-Marie Ampère | 19. Yüzyıl |
| 1831 | Coulomb İLE Gauss İLE Ampere İLE Faraday İLE Maxwell | EM Temel Yasaları | Elektromanyetizmanın temel yasalarını bulan bilim insanları ve katkıları. | Michael Faraday | 19. Yüzyıl |
| 1831 | Lenz İLE Faraday İLE Henry | İndüksiyon Yasaları | Elektromanyetik indüksiyon prensipleri. | Michael Faraday | 19. Yüzyıl |
| 1831 | Faraday Kafesi | Manyetik Kalkan (İkili Karşılaştırma) | Faraday elektrik, manyetik kalkan manyetik alan engeller | Michael Faraday | 19. Yüzyıl |
| 1831 | Ampere Yasası | Faraday Yasası | Ampere akımın manyetik alanı, Faraday değişen manyetik alanın elektromotor kuvveti | Michael Faraday | 19. Yüzyıl |
| 1831 | Gauss Yasası | Faraday Yasası | Gauss elektrik akısı ile yük ilişkisi, Faraday değişen manyetik akı ile EMK ilişkisidir. | Michael Faraday | 19. Yüzyıl |
| 1833 | Kondüktör | İzolatör | Kondüktörler elektriği iletirken, izolatörler elektriği iletmez | Faraday | 19. Yüzyıl |
| 1836 | Sturm-Liouville | Helmholtz Denklemi | S-L özdeger problemi genel, Helmholtz ∇²ψ + k²ψ = 0. | Jacques Charles François Sturm | 19. Yüzyıl |
| 1838 | Liouville Kuramı | Enerji Korunumu | Liouville faz uzayı hacmi korunur, enerji skaler korunur. | Joseph Liouville | 19. Yüzyıl |
| 1842 | Doppler Kayması | Göreli Doppler | Klasik Doppler ses için, göreli Doppler ışık için zaman genişlemesi içerir. | Christian Doppler | 19. Yüzyıl |
| 1842 | Paralaks | Doppler Metodu | Paralaks geometrik uzaklık, Doppler radyal hız gezegen tespiti. | Christian Doppler | 19. Yüzyıl |
| 1842 | Kırmızıya Kayma İLE Maviye Kayma İLE Doppler | Kozmik Hareketler | Evrendeki nesnelerin hareketinin spektral etkileri. | Christian Doppler | 19. Yüzyıl |
| 1842 | Doppler İLE Çerenkov İLE Sonic Boom | Dalga Kaynağı Hareketli | Hareketli kaynak etkileri. | Christian Doppler | 19. Yüzyıl |
| 1843 | İş | Enerji | İş enerji aktarımı İLE enerji sistemin iş yapabilme kapasitesi | James Prescott Joule | 19. Yüzyıl |
| 1848 | Mutlak Sıcaklık | Bağıl Sıcaklık (İkili Karşılaştırma) | Mutlak Kelvin ölçeği, bağıl Celsius/Fahrenheit ölçeğidir | William Thomson (Lord Kelvin) | 19. Yüzyıl |
| 1850 | Entropi | Entalpi | Entropi düzensizlik İLE entalpi toplam enerji ölçüsüdür | Rudolf Clausius | 19. Yüzyıl |
| 1859 | Kuantum Darwinizm | Klasik Dekoherans | Kuantum Darwinizm çevre tarafından bilgi seçimiyken İLE klasik dekoherans basit faz kaybıdır | Charles Darwin | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Dalga Boyu | Frekans | Dalga boyu uzaysal periyot İLE frekans zamana göre tekrar sayısıdır | James Clerk Maxwell | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Elektrik Alan | Manyetik Alan | Elektrik alan yüklerden İLE manyetik alan hareketli yüklerden kaynaklanır | James Clerk Maxwell | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Maxwell-Boltzmann Dağılımı | Fermi-Dirac Dağılımı | Maxwell-Boltzmann klasik parçacıklar, Fermi-Dirac fermiyonlar için | James Clerk Maxwell | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Maxwell Dağılımı | Boltzmann Dağılımı | Maxwell hız dağılımı, Boltzmann enerji dağılımıdır. | James Clerk Maxwell | 19. Yüzyıl |
| 1895 | x | ışını | X-ışınlarının keşfi | Wilhelm Röntgen | 19. Yüzyıl |
| 1896 | Radyasyon İLE Radyoaktivite İLE Radyoliz İLE Radyobiyoloji İLE Radyoterapi | Radyasyon Bilimi | Radyasyonun fiziksel, kimyasal ve biyolojik etkileri. | Henri Becquerel | 19. Yüzyıl |
| 1896 | Spin-Orbit Bağlaşması | Zeeman Etkisi | Spin-orbit bağlaşması elektronun iç özelliklerinin etkileşimiyken İLE Zeeman etkisi dış manyetik alanın etkisidir | Pieter Zeeman | 19. Yüzyıl |
| 1896 | Fisyon İLE Füzyon İLE Radyoaktivite | Nükleer Süreçler | Çekirdek enerjisi açığa çıkaran süreçler. | Henri Becquerel | 19. Yüzyıl |
| 1897 | Protonlar | Elektronlar | - | Thomson | 19. Yüzyıl |
| 1897 | Yağ damlası deneyi | Elektronun yükünün ölçülmesi | - | Thomson | 19. Yüzyıl |
| 1897 | Izoelektronik | Izotop | - | Thomson | 19. Yüzyıl |
| 1897 | Molekül | Elektron | - | Thomson | 19. Yüzyıl |
| 1897 | Işık mikroskobu | Elektron mikroskobu | - | Thomson | 19. Yüzyıl |
| 1898 | radyum | polonyum | Radyum ve polonyum elementlerinin keşfi | Marie Curie | 19. Yüzyıl |
| 1900 | Klasik Fizik | Kuantum Mekaniği | Klasik fizik makroskopik nesnelerin davranışını açıklarken İLE kuantum mekaniği atomik ve subatomik parçacıkların davranışını açıklar | Max Planck | 20. Yüzyıl |
| 1900 | Clausius İLE Kelvin İLE Planck | Entropi Formülasyonları | Termodinamiğin ikinci yasasının farklı ifadeleri. | Max Planck | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1903 | radyoaktivite | araştırma | Radyoaktivite araştırmaları ve kuramı | Marie Curie | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Fermiyon | Bozon | Fermiyonlar yarım spinli Pauli uyan İLE bozonlar tam spinli Bose-Einstein istatistiği. | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Newton Mekaniği | Kuantum Mekaniği | Newton makro dünyayı, kuantum mikro dünyayı tanımlar | Albert Einstein | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1905 | Özel Görelilik | Genel Görelilik | Özel sabit hızlı, genel ivmeli sistemleri inceler | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Zaman | Uzay | Einstein'ın görelilik kuramıne göre zaman ve uzay birbirinden bağımsız değildir İLE uzay-zaman sürekliliği oluşturur | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Bose-Einstein Condensate | Fermi Degenerate Gas | Bose-Einstein condensate bosonların tek kuantum durumuna yoğunlaşmasıyken İLE Fermi degenerate gas fermiyonların Pauli dışlama ile dolu durumlarıdır | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Plazma Durum | Bose-Einstein Yoğunlaşması | Plazma çok yüksek sıcaklıkta iyonlaşmış gaz haliyken, Bose-Einstein yoğunlaşması çok düşük sıcaklıkta kuantum fenomenidir | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Bose-Einstein Yoğuşması | Fermi Denizi | BEC bozonlar taban durumda, Fermi denizi fermiyonlar dolu durumlar. | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Bose-Einstein İLE Fermi-Dirac İLE Maxwell-Boltzmann | İstatistik Dağılımlar | Parçacıkların enerji seviyelerine dağılımı. | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Emergent Çekim | Einstein Çekim | Emergent çekim mikroskopik etkileşimlerden doğarken, Einstein çekim geometrik uzay-zaman eğriliğidir | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Röntgen İLE Einstein İLE Curie İLE Higgs | Nobel Fizik Ödülleri | Çığır açan fizik keşifleri. | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Maxwell-Boltzmann İLE Fermi-Dirac İLE Bose-Einstein | Kuantum İstatistikleri | Parçacık dağılım fonksiyonları. | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1905 | Özel Görelilik İLE Genel Görelilik | Einstein Kuramleri | Einstein'ın iki devrim niteliğindeki kuramı. | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1909 | Gibbs serbest enerji | Entalpi | - | Kamerlingh Onnes | 20. Yüzyıl |
| 1911 | Atom Çekirdeği | Elektron Bulutu | Çekirdek proton+nötron merkez, elektron bulutu çevredeki olasılık dağılımı. | Ernest Rutherford | 20. Yüzyıl |
| 1912 | bragg | yasası | nλ = 2d sinθ formülü, X-ışını kırınımı için temel yasa | William Lawrence Bragg | 20. Yüzyıl |
| 1913 | Bohr Modeli | Kuantum Modeli | Bohr belirli yörüngeler, kuantum modeli olasılık bulutlarıdır. | Niels Bohr | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1913 | Bohr Modeli İLE Orbital Modeli İLE Bulut Modeli | Atom Modelleri | Atomun tarihsel gelişimde farklı temsilleri: yörünge, orbital ve olasılık bulutu. | Niels Bohr | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1913 | x-ışını | kristalografi | X-ışınlarının kristal yapı analizinde kullanımı | William Henry Bragg | 20. Yüzyıl |
| 1913 | bragg | spektrometre | X-ışını spektrometresi geliştirilmesi | William Henry Bragg | 20. Yüzyıl |
| 1913 | kristal | yapı | X-ışını kırınımı ile kristal yapı tayini yöntemi | William Lawrence Bragg | 20. Yüzyıl |
| 1916 | Olay Ufku | Tekillik | Olay ufku dönüş noktası olmayan sınır İLE tekillik sonsuz yoğunluk noktasıdır. Olay ufku gözlemlenebilir İLE tekillik matematiksel kavramdır. Schwarzschild yarıçapı olay ufku büyüklüğü İLE tekillik merkezde yer alır. | Karl Schwarzschild | 20. Yüzyıl |
| 1917 | Kozmolojik Sabit | Kuintessans | Kozmolojik sabit sabit karanlık enerji yoğunluğu İLE kuintessans değişken karanlık enerjidir. Kozmolojik sabit Lambda İLE Einstein başlangıçta ekledi sonra çıkardı. Kozmolojik sabit basit İLE kuintessans dinamik alan kuramı gerektirir. | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1919 | Nötron[fr.] | Proton[yun.] | - | Rutherford | 20. Yüzyıl |
| 1924 | Dalga | Parçacık | Işığın ve maddenin hem dalga hem parçacık özelliği göstermesi (dalga-parçacık ikiliği) | Louis de Broglie | 20. Yüzyıl |
| 1924 | Dalga-Parçacık İkiliği | Belirsizlik İlkesi | İkilik çift doğa, belirsizlik ölçüm limitidir | Louis de Broglie | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1924 | Bozonlar | Fermiyonlar | Tam spinli. İLE/VE/||/ Yarım spinli. | Bose | 20. Yüzyıl |
| 1925 | Pauli İLE Hund İLE Aufbau | Elektron Dizilim İlkeleri | Atomlarda elektron yerleşiminin üç temel kuralı. | Wolfgang Pauli | 20. Yüzyıl |
| 1926 | Schrödinger Denklemi | Dirac Denklemi | Schrödinger göreli olmayan, Dirac göreli kuantum denklemidir. | Erwin Schrödinger | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1926 | Planck İLE Einstein İLE Bohr İLE de Broglie İLE Schrödinger | Kuantum Öncüleri | Kuantum mekaniğinin gelişimine katkıda bulunan beş önemli bilim insanı. | Erwin Schrödinger | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1927 | Heisenberg Belirsizliği | Pauli Dışlama İlkesi | Heisenberg konum-momentum belirsizliği, Pauli aynı kuantum durumunda iki fermiyon olamaz. | Werner Heisenberg | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1927 | Belirsizlik İlkesi | Tamamlayıcılık İlkesi | Belirsizlik konum-momentum kesinliğini sınırlar, tamamlayıcılık dalga-parçacık ikiliğini açıklar | Werner Heisenberg | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1927 | elektron | dalga | Elektronların dalga özelliği gösterdiğinin deneysel kanıtı. Kristallerden elektron kırınımı gözlemlendi. | George Paget Thomson | 20. Yüzyıl |
| 1927 | parçacık | dalga | De Broglie hipotezinin deneysel doğrulanması. Madde dalgalarının varlığının kanıtı. | George Paget Thomson | 20. Yüzyıl |
| 1927 | elektron | kırınım | Elektronların kristal örgülerinden kırınıma uğraması İLE dalga karakterinin göstergesi. | George Paget Thomson | 20. Yüzyıl |
| 1927 | Ölçüm İLE Belirsizlik İLE Hata | Deneysel Yöntem | Fizik deneylerinin temelleri. | Werner Heisenberg | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1928 | Madde | Antimadde | Madde pozitif enerjili İLE antimadde negatif yüklü karşı parçacıklardır | Paul Dirac | 20. Yüzyıl |
| 1928 | Bra-Ket Notasyonu | Matris Notasyonu | Bra-ket Dirac notasyonu ⟨ψ|φ⟩, matris notasyonu ψ†φ. | Paul Dirac | 20. Yüzyıl |
| 1928 | Gaz (kimyası) | Plazma (kimyası) | Atomlarının bir bölümü ya da tümü iyonlaşmış, serbest yük taşıyıcıları (iyon ve elektron) içeren, elektrik ileten ve manyetik alandan etkilenen madde hâlidir; yıldızlar ve şimşek bu hâldedir. İLE Atom ya da molekülleri nötr, serbestçe ve rastgele hareket eden, elektrik iletmeyen madde hâlidir. İkincisi yeterince ısıtılıp iyonlaşınca ilkine dönüşür; plazma maddenin dördüncü hâli sayılır. | Langmuir | 20. Yüzyıl |
| 1928 | Süperkritik akişkan | Plazma | - | Langmuir | 20. Yüzyıl |
| 1928 | Plazma kimyası | Gaz plazma kimyası | - | Langmuir | 20. Yüzyıl |
| 1928 | Bloch Kuramı | Wannier Fonksiyonu | Bloch periyodik potansiyelde dalga, Wannier lokalize orbital. | Felix Bloch | 20. Yüzyıl |
| 1928 | Anyonic İstatistik | Fermi-Dirac İstatistik | Anyonic istatistik iki boyutta fraksiyonel istatistikken, Fermi-Dirac üç boyutta antadetrik istatistiktir | Paul Dirac | 20. Yüzyıl |
| 1928 | Weyl Fermiyon | Dirac Fermiyon | Weyl fermiyon kütlesiz ve tek kirallıkken İLE Dirac fermiyon kütleli ve çift kiraldir | Paul Dirac | 20. Yüzyıl |
| 1928 | dirac | denklemi | Relativistik kuantum mekaniği denklemi | Paul Dirac | 20. Yüzyıl |
| 1928 | alfa | bozunma | Alfa bozunması kuantum tünel kuramı | George Gamow | 20. Yüzyıl |
| 1928 | Çekirdek | Göze sıvısı sitoplazma cytoplasme cytoplasm | - | Langmuir | 20. Yüzyıl |
| 1928 | Majorana İLE Weyl İLE Dirac İLE Anyons | Egzotik Kuasiparçacıklar | Topoljik madde fiziği. | Paul Dirac | 20. Yüzyıl |
| 1929 | Hubble Yasası | Kepler Yasaları | Hubble evren genişlemesi v=H₀d, Kepler gezegen yörüngeleri. | Edwin Hubble | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1931 | pozitron | tahmin | Antimadde (pozitron) varlığının kuramk tahmini | Paul Dirac | 20. Yüzyıl |
| 1932 | Kuyruklu yıldızlar | Nötron yıldızları | - | James Chadwick | 20. Yüzyıl |
| 1933 | Karanlık Madde | Baryonik Madde | Karanlık madde ışık yaymaz ve soğurmaz İLE baryonik madde normal atomik maddedir. Karanlık madde evrenin %27'si İLE baryonik madde %5'idir. Karanlık madde sadece yerçekimi etkisi İLE galaksi dönme eğrilerinde gözlenir. | Fritz Zwicky | 20. Yüzyıl |
| 1936 | Gravitasyonel Mercekleme | Optik Mercek | Gravitasyonel mercekleme kütle ışığı büker İLE optik mercek cam ışığı kırar. Gravitasyonel mercekleme Einstein genel göreliliği İLE karanlık madde dağılımını gösterir. İki mercek ışık yolunu değiştirir İLE farklı mekanizmalar kullanır. | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1938 | Tip Ia Süpernova | Tip II Süpernova | Tip Ia süpernova beyaz cüce patlaması İLE Tip II süpernova kütleli yıldız çöküşüdür. Tip Ia standart mum İLE kozmolojik uzaklık ölçer. Tip Ia karbon-oksijen beyaz cüce İLE Tip II hidrojen zarfı içerir. | - | 20. Yüzyıl |
| 1942 | Fisyon | Füzyon | Fisyon ağır çekirdek bölünmesi İLE füzyon hafif çekirdek birleşmesidir. | Enrico Fermi | 20. Yüzyıl |
| 1943 | Aktif Galaktik Çekirdek | Normal Galaksi Çekirdeği | Aktif galaktik çekirdek parlak enerji salınımı İLE normal galaksi çekirdeği sönük merkezdir. Aktif çekirdek süper kütleli kara delik beslenme İLE devasa enerji üretir. Kuasarlar ve blazarlar aktif çekirdek İLE en parlak evren nesneleridir. | - | 20. Yüzyıl |
| 1947 | İletken | Yarıiletken | İletkenler elektriği kolayca iletir İLE yarıiletkenler belirli koşullarda iletir | Bardeen | 20. Yüzyıl |
| 1948 | Casimir Etkisi | Van der Waals Kuvveti | Casimir etkisi vakum dalgalanmalarından kaynaklanan kuvvetken, Van der Waals moleküler elektrik dipol etkileşimidir | Hendrik Casimir | 20. Yüzyıl |
| 1948 | feynman | diyagramı | Kuantum elektrodinamiği için Feynman diyagramları | Richard Feynman | 20. Yüzyıl |
| 1948 | büyük | patlama | Big Bang kuramı ve kozmik mikrodalga arka plan | George Gamow | 20. Yüzyıl |
| 1949 | kuantum | elektrodinamik | QED kuramınin geliştirilmesi | Richard Feynman | 20. Yüzyıl |
| 1952 | çekirdek | model | Atomik çekirdeğin kollektif modeli | Aage Bohr | 20. Yüzyıl |
| 1952 | çekirdek | deformasyon | Deforme çekirdek modeli ve dönen çekirdekler | Aage Bohr | 20. Yüzyıl |
| 1961 | sekizli | yol | Sekizli yol parçacık organizasyonu | Murray Gell-Mann | 20. Yüzyıl |
| 1962 | Josephson Etkisi | Tünel Etkisi | Josephson süperiletken tünelleme, normal kuantum tünelleme. | Brian Josephson | 20. Yüzyıl |
| 1963 | Schwarzschild Kara Deliği | Kerr Kara Deliği | Schwarzschild kara deliği dönmez İLE Kerr kara deliği döner. Schwarzschild küresel simetri İLE Kerr eksenel simetri gösterir. Schwarzschild kuramk model İLE Kerr gerçekçi astrofizik nesnesidir. | Roy Kerr | 20. Yüzyıl |
| 1963 | Kuasar | Galaksi | Kuasar çok parlak aktif çekirdek İLE galaksi yıldız topluluğudur. Kuasar erken evrende bol İLE genç evrenin enerjetik nesneleridir. Kuasar merkezdeki kara delik İLE madde yutarken devasa ışık yayar. | - | 20. Yüzyıl |
| 1964 | kuark | model | Kuark modeli ve parçacık sınıflandırması | Murray Gell-Mann | 20. Yüzyıl |
| 1964 | Kozmik Mikrodalga Arka Plan | Yıldız Işığı | Kozmik mikrodalga arka plan Big Bang kalıntı ışıması İLE yıldız ışığı termonükleer füzyon ışımasıdır. CMB 380 bin yıl sonra İLE evrenin en eski ışığıdır. CMB homojen ve izotropik İLE erken evren kanıtıdır. | - | 20. Yüzyıl |
| 1970 | Galaksi Dönme Eğrisi Sorunu | Newton Mekaniği Öngörüsü | Galaksi dönme eğrisi sorunu yıldızlar çok hızlı döner İLE Newton mekaniği yavaşlama öngörür. Gözlenen hız sabittir İLE öngörülen hız azalmalıdır. Vera Rubin karanlık madde İLE bu tutarsızlığı açıkladı. | Vera Rubin | 20. Yüzyıl |
| 1974 | Hawking Radyasyonu | Stefan-Boltzmann Kanunu | Hawking radyasyonu kara deliklerin kuantum etkilerle enerji yaymasıyken, Stefan-Boltzmann klasik cadlerden termal radyasyondur | Stephen Hawking | 20. Yüzyıl |
| 1974 | Hawking Işıması | Klasik Kara Delik |
Hawking ışıması kuantum etki ile buharlaşma İLE klasik kara delik hiçbir şey yaymaz. Hawking ışıması kara delik kütlesini azaltır İLE klasik kara delik ebedidir. Hawking kuantum mekaniği ve genel görelilik birleştirdi. |
Stephen Hawking | 20. Yüzyıl |
| 1974 | Kara Delik Entropi | Termodinamik Entropi | Kara delik entropisi yüzey alanı ile orantılı İLE termodinamik entropi hacim ile ilişkilidir. Kara delik entropisi Bekenstein-Hawking formülü İLE evrendeki maksimum entropi sınırını belirler. İki entropi bilgi kuramı ile bağlantılıdır. | Stephen Hawking | 20. Yüzyıl |
| 1976 | Bilgi Kaybı Paradoksu | Kuantum Belirlilik | Bilgi kaybı paradoksu kara delik bilgiyi yok eder mi İLE kuantum belirlilik bilgi korunmalıdır der. Hawking başta bilgi kaybolur İLE sonra bilgi korunur dedi. Paradoks kuantum mekaniği İLE genel görelilik çelişkisidir. | Stephen Hawking | 20. Yüzyıl |
| 1980 | Soğuk Karanlık Madde | Sıcak Karanlık Madde | Soğuk karanlık madde yavaş hareket eden parçacıklar İLE sıcak karanlık madde hızlı parçacıklardır. Soğuk karanlık madde yapı oluşumu İLE galaksi oluşumunu açıklar. Soğuk karanlık madde WIMP gibi ağır parçacıklar İLE sıcak karanlık madde nötrinolar olabilir. | - | 20. Yüzyıl |
| 1993 | Holografik İlke | Hacimsel Bilgi | Holografik ilke bilgi yüzeyde kodlanır İLE hacimsel bilgi üç boyutta saklanır. Holografik ilke kara delik entropisi İLE yüzey-bilgi ilişkisi kurdu. İlke sicim kuramı İLE kuantum gravity ipucu verir. | - | 20. Yüzyıl |
| 1998 | Karanlık Enerji | Karanlık Madde | Karanlık enerji evrenin hızlanan genişlemesi İLE karanlık madde çekim kuvveti uygular. Karanlık enerji evrenin %68'i İLE karanlık madde %27'sidir. Karanlık enerji itici İLE karanlık madde çekici etki yapar. | Saul Perlmutter | 20. Yüzyıl |
| 1998 | Hızlanan Evren | Yavaşlayan Evren | Hızlanan evren genişleme hızlanır İLE yavaşlayan evren çekim yavaşlatır. Hızlanan evren karanlık enerji İLE 1998'de keşfedildi. Tip Ia süpernova gözlemleri hızlanma İLE beklenmeyen sonuç verdi. | Saul Perlmutter | 20. Yüzyıl |
| 2000 | Düz Evren | Kapalı Evren | Düz evren Öklid geometrisi İLE kapalı evren pozitif eğrilik gösterir. Düz evren sonsuz genişleme İLE kapalı evren büzülmeye döner. Gözlemler evren düz İLE kritik yoğunluktadır. | - | 21. Yüzyıl |
| 2015 | Gravitasyonel Dalga | Elektromanyetik Dalga | Gravitasyonel dalga uzay-zaman dalgalanması İLE elektromanyetik dalga elektrik-manyetik alan dalgasıdır. Gravitasyonel dalga kara delik çarpışması İLE LIGO 2015'te ilk kez tespit etti. İki dalga farklı etkileşim İLE evren hakkında farklı bilgi verir. | - | 21. Yüzyıl |
| 2015 | LIGO | Virgo | LIGO ABD'de iki dedektör İLE Virgo İtalya'da bir dedektördür. İki sistem lazer interferometresi İLE gravitasyonel dalgaları ölçer. LIGO 2015'te ilk tespit İLE Virgo 2017'de katıldı. İki dedektör birlikte İLE dalga kaynağı konumunu belirler. | - | 21. Yüzyıl |
| 2015 | Kara Delik Birleşmesi | Nötron Yıldız Birleşmesi | Kara delik birleşmesi sadece gravitasyonel dalga İLE nötron yıldız birleşmesi ışık ve dalga yayar. Kara delik birleşmesi sessiz elektromanyetik İLE nötron yıldız birleşmesi kilonova oluşturur. İki olay gravitasyonel dalga İLE LIGO-Virgo tarafından gözlenir. | - | 21. Yüzyıl |
| 2019 | Olay Ufku Teleskobu | Radyo Teleskop Dizisi | Olay Ufku Teleskobu küresel VLBI ağı İLE radyo teleskop dizisi yerel gözlemdir. EHT dünya boyutunda sanal teleskop İLE M87 kara delik ilk görüntüsü aldı. EHT 2019'da kara delik gölgesi İLE kuramları doğruladı. | - | 21. Yüzyıl |
| 2020 | Yıldız Kütleli Kara Delik | Süper Kütleli Kara Delik | Yıldız kütleli kara delik 3-100 güneş kütlesi İLE süper kütleli kara delik milyon-milyar güneş kütlesidir. Yıldız kütleli yıldız çöküşü İLE süper kütleli galaksi merkezi oluşumudur. Samanyolu merkezinde Sgr A* 4 milyon güneş kütleli süper kütleli kara deliktir. | Andrea Ghez | 21. Yüzyıl |
| 2020 | Sagittarius A* (Sgr A*) | M87 Kara Deliği | Sgr A* Samanyolu merkezinde 4 milyon güneş kütlesi İLE M87 kara deliği 6,5 milyar güneş kütlesidir. Sgr A* 26 bin ışık yılı uzakta İLE M87 55 milyon ışık yılı uzaktır. İki kara delik EHT tarafından görüntülendi İLE süper kütleli kara deliklerin kanıtıdır. | Andrea Ghez | 21. Yüzyıl |
| 2021 | James Webb Uzay Teleskobu | Hubble Uzay Teleskobu | James Webb kızılötesi gözlem İLE Hubble görünür ışık ve morötesi gözlemler yapar. James Webb 6,5 metre ayna İLE Hubble 2,4 metre aynadır. James Webb daha erken evren İLE daha uzak galaksileri görebilir. James Webb 2021'de İLE Hubble 1990'da fırlatıldı. | John Mather | 21. Yüzyıl |
| 2021 | Kızılötesi Astronomi | Görünür Işık Astronomisi | Kızılötesi astronomi sıcaklık ve toz içi gözlem İLE görünür ışık astronomisi yıldız ve galaksi gözlemidir. Kızılötesi erken evren İLE kırmızıya kayma nedeniyle uzak nesneler görür. James Webb kızılötesi İLE ilk galaksileri inceliyor. | John Mather | 21. Yüzyıl |
Kimya Alanındaki Tarihsel Kayıtlar
| Yıl | Kavram 1 | Kavram 2 | Açıklama | Keşfeden | Dönem |
|---|---|---|---|---|---|
| -400 | Atom | Molekül | Atom elementin en küçük birimi İLE molekül bileşiğin en küçük birimidir | Demokritos | Antik Çağ |
| -300 | Çelik Üretimi (Wootz) | Avrupa Çelik Üretimi | Hindistan'da geliştirilen, potada eritilerek üretilen yüksek karbonlu çeliktir; yavaş soğutulduğundan içinde kendine özgü desenler (Şam çeliği görünümü) oluşur, sert ve keskin olur. İLE Demirin kömürle uzun süre ısıtılıp dövülerek yüzeyden karbonlandığı, sonra fırın teknolojisiyle geliştirilen yöntemdir; karbon dağılımı daha az denetimlidir. İlki potada eritir, ikincisi katı hâlde dövüp karbonlar. | Hint Demirciler | Maurya İmparatorluğu |
| 600 | Porselen Üretimi | Seramik Üretimi | Kaolin, feldspat ve kuvarstan yapılan, çok yüksek sıcaklıkta (yaklaşık 1300-1400 °C) pişirilen ince seramiktir; camsılaştığından su geçirmez, ince ve yarı saydamdır. İLE Kil temelli, daha düşük sıcaklıkta pişirilen genel adı taşıyan malzemedir; gözenekli ve donuk kalabilir, sırla su geçirmez hâle getirilir. İkincisi geniş sınıf, ilki onun en ince ve en yüksek sıcaklıkta pişen türüdür. | Çin Ustalar | Tang Hanedanlığı |
| 780 | Asit | Baz | Asitler proton (H+) veren İLE bazlar ise proton alan maddelerdir. | Cabir ibn Hayyan (Geber) | Orta Çağ |
| 790 | damıtma | saflaştırma | Bir karışımı, bileşenlerinin kaynama noktası farkından yararlanarak ayırma yöntemidir; ısıtıp buharlaştırır, sonra yoğunlaştırır. İLE Bir maddeyi, içindeki safsızlıklardan arındırma işlemidir; damıtma bunun yalnızca bir yoludur, kristallendirme ve kromatografi de vardır. İkincisi genel amaç, ilki bir araçtır. | Cabir bin Hayyan | Klasik Dönem |
| 850 | Barut (Çin) | Modern Patlayıcılar | Güherçile, kükürt ve odun kömürü karışımıdır; dokuzuncu yüzyılda Çin'de bulundu, yavaş yanan (deflagrasyon) bir itici güçtür, çok duman çıkarır. İLE Nitrogliserin ve TNT gibi, molekülünde oksijeni de taşıyan bileşiklerdir; ondokuzuncu yüzyılda geliştirildi, sesten hızlı bir şok dalgasıyla parçalanır (detonasyon), çok daha güçlü ve dumansızdır. İlki yavaş yanar ve iter, ikincisi ani parçalanır ve kırar. | Tang Hanedanlığı Simyacıları | Tang Hanedanlığı |
| 875 | alkol | damıtma | Etil alkolün, suyla oluşturduğu karışımdan kaynama noktası farkıyla ayrılmasıdır; ancak yüzde doksan altı derişime dek çıkılabilir, çünkü orada azeotrop oluşur. İLE Bir karışımı kaynama noktası farkından yararlanarak ayırma yönteminin genel adıdır. İkincisi yöntem, ilki o yöntemin en bilinen uygulamasıdır. | Razi | Klasik Dönem |
| 880 | sülfürik | asit | Sülfürik asit üretimi | Razi | Klasik Dönem |
| 900 | Alkol | Eter | Alkol -OH grubu içerir İLE eter R-O-R yapısındadır | Al-Razi | Orta Çağ |
| 1687 | MD Simülasyon | Monte Carlo | Atomların Newton denklemlerini zaman içinde adım adım çözerek, sistemin gerçek zamanlı devinimini izleyen benzetimdir; dinamik ve zamana bağlı bilgi verir. İLE Rastgele denemeler ve kabul-ret kuralıyla, sistemin olası durumlarını istatistiksel olarak tarayan benzetimdir; zaman bilgisi vermez ama denge özelliklerini verimli örnekler. | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1687 | BFGS | Newton-Raphson | İkinci türev matrisini doğrudan hesaplamayıp, adım adım yaklaşık olarak kuran eniyileme yöntemidir; hızlı ve ucuzdur, geometri eniyilemesinde standarttır. İLE İkinci türev matrisini gerçekten hesaplayan yöntemdir; çok hızlı yakınsar ama her adımda çok pahalıdır. İlki tahmin eder, ikincisi hesaplar. | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1777 | Oksitleyici | İndirgen | Elektron alan, kendisi indirgenirken karşısındakini yükseltgeyen maddedir. İLE Elektron veren, kendisi yükseltgenirken karşısındakini indirgeyen maddedir. Adları, karşısındakine yaptıkları etkiye göre konmuştur. | Antoine Lavoisier | 18. Yüzyıl |
| 1798 | Form | Amorf | - | Martin Heinrich Klaproth | Klasik Dönem |
| 1798 | Morf | Amorf | - | Martin Heinrich Klaproth | Klasik Dönem |
| 1799 | Young Denklemi | Laplace Basıncı | Bir damlanın katı yüzeydeki denge açısını, üç arayüz geriliminin dengesinden veren bağıntıdır. İLE Eğri bir arayüzün iki yanı arasındaki basınç farkını, yüzey gerilimi ve eğrilikten veren bağıntıdır; damlanın içi neden daha yüksek basınçtadır, onu açıklar. İlki açıyı, ikincisi basıncı verir. | Pierre-Simon Laplace | 18. Yüzyıl |
| 1803 | Kuvvetli Asit | Zayıf Asit | Suda hemen tümüyle iyonlarına ayrışan asittir (hidroklorik, sülfürik, nitrik); iyonlaşma derecesi bire yakındır, çözeltide serbest H⁺ derişimi yüksektir. İLE Suda ancak kısmen iyonlaşan, çoğu molekül hâlinde kalan asittir (asetik, karbonik); iyonlaşması bir dengedir ve derecesi küçüktür. İlki tam, ikincisi kısmi iyonlaşır; aynı derişimde ilkinin pH'ı daha düşüktür. | John Dalton | 19. Yüzyıl |
| 1803 | henry | yasası | Gazların çözünürlüğü yasası | William Henry | 19. Yüzyıl |
| 1811 | Mol | Avogadro Sayısı | Yaklaşık 6,02×10²³ taneciği bir arada saymaya yarayan madde miktarı birimidir. İLE Bir moldeki tanecik sayısını veren, yaklaşık 6,02×10²³'e eşit olan sabittir. İlki birim, ikincisi o birimin karşılığı olan sayıdır. | Amedeo Avogadro | 19. Yüzyıl |
| 1811 | Mol | Molekül | Mol madde miktarı birimi (6.02×10²³) İLE molekül tek parçacıktır | Amedeo Avogadro | 19. Yüzyıl |
| 1822 | Fick Yasaları | Fourier Yasası | Kütlenin, derişim eğimi boyunca yayılmasını veren yasadır; madde çok yoğundan az yoğuna akar. İLE Isının, sıcaklık eğimi boyunca iletilmesini veren yasadır. İkisi de aynı matematiksel biçimdedir; biri maddenin, öteki ısının aynı eğim mantığıyla akışını betimler. | Joseph Fourier | 19. Yüzyıl |
| 1824 | Reversible | İrreversible | Geri dönüşümlü reaksiyonlar iki yönde, geri dönüşümsüz tek yönde ilerler | Carnot | 19. Yüzyıl |
| 1827 | Tafel Denklemi | Ohm Yasası | Elektrot yüzeyindeki aşırı gerilim ile akım arasındaki logaritmik ilişkiyi veren, elektrot kinetiğine özgü bağıntıdır; tepkimenin yavaşlığından doğar. İLE Gerilim ile akım arasındaki doğrusal ilişkiyi veren, iletkenin direncinden doğan yasadır. İlki elektrot tepkimesinin, ikincisi ortamın direncini betimler; gerçek bir gözede ikisi birlikte iş görür. | Georg Ohm | 19. Yüzyıl |
| 1828 | Organik Kimya | İnorganik Kimya | Organik karbon bileşikleri, inorganik diğer elementlerin kimyasıdır | Friedrich Wöhler | 19. Yüzyıl |
| 1831 | Faraday İLE Coulomb İLE Ampere | Elektrokimya Yasaları | Elektrik ve kimyasal değişim ilişkileri. | Michael Faraday | 19. Yüzyıl |
| 1834 | Katot | Anot | Yükseltgenmenin (elektron kaybının) gerçekleştiği elektrottur; pilde eksi, elektroliz gözesinde artı kutuptur. İLE İndirgenmenin (elektron kazancının) gerçekleştiği elektrottur; pilde artı, elektroliz gözesinde eksi kutuptur. Elektrot adı, yükün değil tepkimenin türüne göre verilir. | Faraday | 19. Yüzyıl |
| 1834 | Clausius-Clapeyron | Antoine Denklemi | Bir faz geçişinde buhar basıncının sıcaklıkla nasıl değiştiğini, buharlaşma entalpisinden yola çıkarak veren kuramsal denklemdir. İLE Aynı bağımlılığı, üç deneysel katsayıyla çok daha doğru veren ampirik denklemdir. İlki kuramsal ve yaklaşık, ikincisi deneysel ve kesindir. | Benoît Clapeyron | 19. Yüzyıl |
| 1838 | Allotrop | İzomer | Allotroplar aynı elementin farklı formları, izomerler aynı formülün farklı yapıları | Berzelius | 19. Yüzyıl |
| 1857 | karbon | değerlik | Kimyanın temel elementidir; dört değerlikli olması sayesinde uzun zincirler ve halkalar kurabilir, milyonlarca bileşiğin ve yaşamın temelini oluşturur. İLE Bir atomun kurabileceği bağ sayısıdır. İkincisi genel kavram, ilki dört bağ kurabildiği için eşsiz olan elementtir. | August Kekulé | 19. Yüzyıl |
| 1860 | sentez | organik | İstenen bir molekülü, daha basit başlangıç maddelerinden basamak basamak kurma işidir; geri çözümlemeyle planlanır. İLE Karbon iskeletli bileşiklerin kimyasıdır. İkincisi alan, ilki o alanda molekül kurma uğraşıdır. | Pierre Eugène Marcellin Berthelot | 19. Yüzyıl |
| 1861 | Koloidal | Gerçek Çözelti | Tanecikleri yaklaşık 1-1000 nanometre boyutunda olan, gözle homojen görünen ama ışığı saçan (Tyndall) heterojen karışımdır; süt ve sis buna örnektir, süzgeç kâğıdından geçer ama zar tutar. İLE Tanecikleri 1 nanometreden küçük olan, gerçekten homojen ve ışığı saçmayan çözeltidir (tuzlu su). İlkinde tanecikler dağılmış ama ayrıdır, ikincisinde moleküler düzeyde karışmıştır. | Graham | 19. Yüzyıl |
| 1865 | benzen | halka | Altı karbonun halka oluşturduğu, delokalize π elektronlarıyla olağandışı kararlı aromatik moleküldür; Kekulé'nin yapısını rüyasında gördüğü söylenir. İLE Atomların kapalı bir çember oluşturacak biçimde bağlanmasıdır. İkincisi genel yapı, ilki onun en ünlü örneğidir. | August Kekulé | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Maxwell-Boltzmann | Fermi-Dirac | Klasik, ayırt edilebilir taneciklerin enerji dağılımını veren istatistiktir; gazların hız dağılımı böyledir, yüksek sıcaklıkta geçerlidir. İLE Pauli ilkesine uyan, aynı durumu paylaşamayan fermiyonların dağılımını veren istatistiktir; metaldeki elektronlar böyledir, düşük sıcaklıkta klasikten ayrılır. | James Clerk Maxwell | 19. Yüzyıl |
| 1869 | Markovnikov İLE Zaitsev İLE Hofmann | Organik Kimya Kuralları | Reaksiyon yön tahmin kuralları. | Vladimir Markovnikov | 19. Yüzyıl |
| 1869 | Markovnikov İLE Anti-Markovnikov İLE Zaitsev | Organik Kurallar | Organik reaksiyonlarda ürün dağılımını belirleyen kurallar. | Vladimir Markovnikov | 19. Yüzyıl |
| 1869 | periyodik | tablo | Elementlerin periyodik tablosu | Dmitri Mendeleev | 19. Yüzyıl |
| 1869 | Markovnikov | Anti-Markovnikov | Markovnikov H çok H'liye İLE anti-Markovnikov tersinedir | Vladimir Markovnikov | 19. Yüzyıl |
| 1869 | Markovnikov Kuralı | Anti-Markovnikov | Markovnikov H zengin karbona, anti-Markovnikov peroksit ile ters. | Vladimir Markovnikov | 19. Yüzyıl |
| 1871 | element | tahmin | Kimyasal bir maddenin, kimyasal yollarla ayrılamayan en yalın hâlidir; periyodik tablodaki her kutu bunlardan biridir. İLE Bilinmeyen bir değeri, eldeki düzenden ve eğilimlerden yola çıkarak öngörmedir; Mendeleyev, tablosundaki boşlukları böyle doldurdu ve öngörüleri doğrulandı. | Dmitri Mendeleev | 19. Yüzyıl |
| 1873 | İdeal İLE Reel İLE Van der Waals | Gaz Yasaları | Gaz davranışı modelleri. | Johannes van der Waals | 19. Yüzyıl |
| 1873 | İyonik İLE Kovalent İLE Metalik İLE Van der Waals | Kimyasal Bağlar | Atomlar arası bağ türleri. | Johannes van der Waals | 19. Yüzyıl |
| 1873 | İyonik İLE Kovalent İLE Metalik İLE Van der Waals | Kimyasal Bağ Türleri | Atomları bir arada tutan dört temel bağ türü. | Johannes van der Waals | 19. Yüzyıl |
| 1873 | İdeal İLE Gerçek İLE Van der Waals | Gaz Davranışları | Gazların farklı koşullardaki davranış modelleri. | Johannes van der Waals | 19. Yüzyıl |
| 1873 | Hidrojen Bağı | Van der Waals Bağı | Hidrojen bağı H-F/O/N arası, Van der Waals genel zayıf etkileşim | Johannes van der Waals | 19. Yüzyıl |
| 1875 | zaitsev | kuralı | Bir ayrılma tepkimesinde, en çok yer değiştirmiş ve bu yüzden en kararlı alkenin baskın ürün olacağını söyleyen kuraldır. İLE Belirli bir olguda hangi sonucun ortaya çıkacağını öngören genel ilkedir. İkincisi genel biçim, ilki ayrılmaya özgü olanıdır. | Alexander Zaitsev | 19. Yüzyıl |
| 1876 | Homojen | Heterojen | Bileşenlerinin farklı bölgelerde farklı göründüğü, ayırt edilebildiği çok fazlı yapıdır; kum-su karışımı böyledir. İLE Bileşenlerinin gözle ayırt edilemediği, her yerde aynı görünen tek fazlı yapıdır; tuzlu su böyledir. İlki yer yer farklı, ikincisi her yerde aynıdır. | Gibbs | 19. Yüzyıl |
| 1876 | Gibbs Enerjisi | Helmholtz Enerjisi | Sabit sıcaklık ve sabit basınçta, bir sürecin kendiliğinden olup olmayacağını ve elde edilebilecek en çok yararlı işi veren enerjidir; eksi ise süreç kendiliğinden yürür. İLE Sabit sıcaklık ve sabit hacimde aynı bilgiyi veren enerjidir. İkisi de kendiliğindenliği belirler; ilki basınç, ikincisi hacim sabit tutulduğunda kullanılır, bu yüzden kimyada çoğunlukla ilki yeğlenir. | Josiah Willard Gibbs | 19. Yüzyıl |
| 1876 | Enthalpy İLE Entropy İLE Gibbs | Termodinamik Fonksiyonlar | Enerji ve düzensizlik ölçüleri. | Josiah Willard Gibbs | 19. Yüzyıl |
| 1876 | Gibbs-Duhem | Gibbs-Helmholtz | Bir karışımdaki bileşenlerin kimyasal potansiyellerinin birbirinden bağımsız olamayacağını, aralarında bir bağıntı bulunduğunu söyler; bir bileşenin davranışı ötekini kısıtlar. İLE Serbest enerjinin sıcaklıkla değişimini, entalpi üzerinden veren bağıntıdır. İlki bileşim, ikincisi sıcaklık bağımlılığını betimler. | Josiah Willard Gibbs | 19. Yüzyıl |
| 1881 | termokimya | kalorimetre | Kimyasal tepkimelerdeki ısı alışverişini inceleyen daldır; entalpi ve iç enerjiyi ölçer. İLE Bu ısıyı ölçen düzenektir; bomba türü, sabit hacimde yanma ısısını verir. İlki bilim dalı, ikincisi onun ölçüm aracıdır. | Pierre Eugène Marcellin Berthelot | 19. Yüzyıl |
| 1884 | Le Chatelier İlkesi | Denge Sabiti | Dengedeki bir sisteme dış etki uygulanınca (derişim, basınç, sıcaklık değişimi), sistemin bu etkiyi azaltacak yönde kayacağını söyleyen niteliksel ilkedir. İLE Dengedeki ürün ve giren derişimlerinin oranını veren, tepkimenin ne kadar ileri gittiğini nicel olarak belirten sabittir. İlki dengenin nereye kayacağını söyler, ikincisi dengenin nerede olduğunu sayısal verir. | Henry Le Chatelier | 19. Yüzyıl |
| 1884 | Le Chatelier İlkesi | Arrhenius Denklemi | Le Chatelier denge kayması, Arrhenius hız-sıcaklık ilişkisi | Henry Le Chatelier | 19. Yüzyıl |
| 1884 | Van"t Hoff Denklemi | Le Chatelier İlkesi | Van"t Hoff K(T) nicel, Le Chatelier nitel tahmin. | Jacobus Henricus van 't Hoff | 19. Yüzyıl |
| 1887 | Arrhenius İLE Eyring İLE Marcus | Kinetik Kuramler | Reaksiyon hızlarını açıklayan kuramlar. | Svante Arrhenius | 19. Yüzyıl |
| 1887 | Elektrolit | Non-elektrolit | Elektrolitler suda çözünürken iyonlaşır İLE non-elektrolitler iyonlaşmaz | Arrhenius | 19. Yüzyıl |
| 1887 | Arrhenius Denklemi | Eyring Denklemi | Hız sabitinin sıcaklıkla üstel değişimini, deneysel bir aktivasyon enerjisi üzerinden veren bağıntıdır; basit ve yaygındır ama mekanizma hakkında bir şey söylemez. İLE Aynı bağımlılığı, geçiş durumu kuramına dayanarak, aktivasyon entalpisi ve entropisini ayırarak veren bağıntıdır; tepkimenin geçiş durumu hakkında bilgi verir. İkincisi kuramsal, ilki deneyseldir. | Svante Arrhenius | 19. Yüzyıl |
| 1887 | Raoult Yasası | Henry Yasası | İdeal bir çözeltide, uçucu bir bileşenin buhar basıncının, saf hâlindeki basıncı ile mol kesrinin çarpımına eşit olduğunu söyler; çözücü gibi bol bulunan bileşenlere uyar. İLE Az çözünen bir gazın çözeltideki derişiminin, üzerindeki kısmi basıncıyla orantılı olduğunu söyler; seyreltik çözünenlere ve gaz çözünürlüğüne uyar. İlki bol bileşene, ikincisi seyreltik çözünene uygulanır. | François-Marie Raoult | 19. Yüzyıl |
| 1889 | nernst | denklemi | Elektrokimyasal pil potansiyeli hesaplama denklemi | Walther Nernst | 19. Yüzyıl |
| 1889 | Nernst Denklemi | Butler-Volmer | Bir elektrotun denge potansiyelini, derişimlere göre veren denklemdir; akım sıfırken geçerlidir, termodinamiktir. İLE Akım ile aşırı gerilim arasındaki ilişkiyi, ileri ve geri tepkimeleri birlikte ele alarak veren denklemdir; dengeden uzakta, akım akarken geçerlidir, kinetiktir. İlki dengeyi, ikincisi hızı betimler. | Walther Nernst | 19. Yüzyıl |
| 1900 | Grignard Reaktifi | Organolityum | Bir alkil halojenürün magnezyumla tepkimesinden oluşan organometalik reaktiftir (RMgX); güçlü nükleofil ve bazdır, karbonile katılıp karbon-karbon bağı kurar, görece kararlıdır. İLE Karbon-lityum bağı taşıyan organometalik reaktiftir (RLi); ilkinden daha etkin ve daha güçlü bir bazdır, daha zor koşullarda bile tepkir. İkisi de karbon-karbon bağı kurar; ikincisi daha güçlü ve daha az seçicidir. | Victor Grignard | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1905 | Mark-Houwink | Einstein Viskozite | Bir polimer çözeltisinin özgül viskozitesini, molekül ağırlığına üstel olarak bağlayan deneysel bağıntıdır; viskozite ölçümünden molekül ağırlığı çıkarmayı sağlar. İLE Seyreltik bir süspansiyonun viskozitesini, yalnızca katı hacim oranına bağlayan bağıntıdır; küresel ve etkileşmeyen tanecikler için geçerlidir. İlki uzun zincirlere, ikincisi sert kürelere uygulanır. | Albert Einstein | 20. Yüzyıl |
| 1906 | termodinamik | yasa | Termodinamiğin üçüncü yasası | Walther Nernst | 20. Yüzyıl |
| 1923 | Lewis İLE Brønsted-Lowry İLE Arrhenius | Asit-Baz Kuramleri | Asit ve bazların üç farklı tanımı. | Johannes Brønsted & Thomas Lowry | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1923 | Lewis Asidi | Bronsted Asidi | Elektron çifti alan tanecikdir; proton içermese bile asit sayılır, bu yüzden en geniş asit tanımıdır (BF₃, metal katyonları). İLE Proton (H⁺) veren maddedir; daha dar ama en yaygın kullanılan asit tanımıdır. Her Brønsted asidi aynı zamanda ilkidir, ama tersi doğru değildir. | Walter Gilbert | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1925 | Pauli Paramagnetik | Curie Paramagnetik | Metaldeki serbest elektronların, manyetik alana zayıf ve sıcaklıktan bağımsız tepki vermesidir. İLE Yalıtılmış manyetik momentlerin, alana tepki verip sıcaklık düştükçe daha güçlü hizalanmasıdır; mıknatıslanma sıcaklıkla ters orantılıdır. İlki sıcaklıktan etkilenmez, ikincisi soğudukça güçlenir. | Wolfgang Pauli | 20. Yüzyıl |
| 1932 | Elektronegatiflik | Elektropozitiflik | Bir atomun, bağ elektronlarını kendine çekme gücüdür; periyodik tabloda sağa ve yukarı gidildikçe artar, flor en yüksek değere sahiptir. İLE Bir atomun elektron verme, yani bağ elektronlarını bırakma eğilimidir; sola ve aşağı gidildikçe artar, metaller bu davranışı gösterir. İkisi zıt eğilimlerdir; aralarındaki fark büyükse bağ iyonik, küçükse kovalent olur. | Wolfgang Pauli | 20. Yüzyıl |
| 1951 | karbon | fiber | Karbon atomlarının uzun eksende hizalanmasıyla üretilen, çeliğe göre çok daha hafif ve daha sağlam liftir; havacılık ve sporda kullanılır. İLE Bir malzemenin ince ve uzun, iplik biçimli hâlidir. İkincisi genel biçim, ilki karbondan yapılan ve olağanüstü sağlam olanıdır. | Rosalind Franklin | 20. Yüzyıl |
| 1980 | Bütirat | Asetat | Bütirat 4 karbonlu KZYA İLE asetat 2 karbonlu KZYA'dır. Bütirat kolonositlerin ana enerji kaynağı İLE asetat karaciğerde metabolize edilir. İkisi de mikrobiyota tarafından üretilir. | - | Modern Dönem |
Biyoloji Alanındaki Tarihsel Kayıtlar
| Yıl | Kavram 1 | Kavram 2 | Açıklama | Keşfeden | Dönem |
|---|---|---|---|---|---|
| -40000 | Simgesel Düşünce | Somut Düşünce | Doğrudan algılanamayan kavramları (zaman, ruh, sayı) düşünebilme yetisidir; simge ve sanatın temelidir. İLE Yalnızca gözle görülen, elle tutulan somut nesneler üzerine düşünmedir. İlki soyutlayabilir, ikincisi somutla sınırlıdır; insanı ayıran ilkidir. | - | Paleolitik Çağ |
| -10000 | Evcilleştirme (Bitki) | Evcilleştirme (Hayvan) | İnsanın, yabani bitkileri seçip yetiştirerek verimli türlere dönüştürmesidir (buğday, arpa). İLE İnsanın, yabani hayvanları uysallaştırıp barındırarak yararlandığı türlere dönüştürmesidir (koyun, keçi). İkisi de evcilleştirmedir; biri bitkiyi, öteki hayvanı ehlileştirir. | - | Neolitik Çağ |
| -10000 | Animizm | Politeizm | Doğadaki nesnelere ve güçlere ruh ya da canlılık atfeden en eski inanç biçimidir. İLE Her biri belirli bir alanı yöneten birden çok tanrıya tapan, daha örgütlü inanç sistemidir. İlki her şeye ruh atfeder, ikincisi çok sayıda tanrı tanımlar. | - | Neolitik Çağ |
| -10000 | Şamanizm | Organize Din | Bireysel bir aracının (şamanın), doğaüstü dünyayla kişisel bağ kurduğu, kurumsal yapısı olmayan inanç biçimidir. İLE Belirli kuralları, ruhban sınıfı ve kurumları olan, toplumsal düzeni de biçimleyen inanç sistemidir. İlki bireysel ve kurumsuz, ikincisi kurumsal ve düzenlidir. | - | Neolitik Çağ |
| -9500 | Çanak Çömleksiz Neolitik A | Çanak Çömleksiz Neolitik B | Çanak çömleğin henüz yapılmadığı, ilk yerleşik tarım köylerinin kurulduğu erken Neolitik evredir. İLE Yine çömleksiz ama tarımın ve yapıların geliştiği bir sonraki Neolitik evredir. İkisi de çömlek öncesi Neolitik'tir; ikincisi daha geç ve gelişkindir. | - | Neolitik Çağ |
| -9000 | Basit Toplum | Karmaşık Toplum | Küçük, eşitlikçi, belirgin yönetici katmanı olmayan topluluk biçimidir. İLE İş bölümü, sınıf ve merkezî yönetimi olan, büyük ve katmanlı topluluk biçimidir. İlki yalın ve eşitlikçi, ikincisi katmanlı ve örgütlüdür. | - | Neolitik Çağ |
| -7000 | Şeflik | Devlet | Kişisel saygınlığa dayalı, kurumsallaşmamış önderlik biçimidir. İLE Yasalar, kurumlar ve sürekli yönetim aygıtı olan örgütlü otoritedir. İlki kişiye bağlı, ikincisi kurumsaldır. | - | Neolitik Çağ |
| -200 | Ayurveda Tıbbı | Hipokrat Tıbbı | Bedendeki üç temel gücün (dosha) dengesine dayanan, geleneksel Hint tıp dizgesidir. İLE Dört beden sıvısının dengesine dayanan, eski Yunan tıp dizgesidir. İkisi de denge temelli eski tıp dizgeleridir; biri üç güç, öteki dört sıvı üzerine kuruludur. | Charaka | Vedik Dönem |
| -100 | Akupunktur | Modern Ağrı Tedavisi | Beden üzerindeki hatlara ince iğneler batırarak, enerji akışını düzenlemeyi amaçlayan geleneksel yöntemdir. İLE İltihabı ve ağrı iletimini hedefleyen ilaç ve girişimlerle çalışan bilimsel ağrı tedavisidir. İlki geleneksel enerji anlayışına, ikincisi kanıta dayalı tıbba dayanır. | Çin Hekimleri | Han Hanedanlığı |
| 900 | çiçek | kızamık | Ateşli iki hastalığın ayrı hastalıklar olduğunu gösteren ayrımdır; Razi 900 dolayında yaptı. İLE İkisinden biri olan, döküntülü bulaşıcı hastalıktır. İlki iki hastalığı ayıran gözlem, ikincisi o hastalıklardan biridir. | Razi | Klasik Dönem |
| 1000 | Varyolasyon (Çin) | Aşılama (Jenner) | Çin'de, hastalıktan alınan maddeyle kişiyi kasıtlı hafif hastalandırıp bağışıklık kazandıran eski yöntemdir; riskliydi. İLE Jenner'ın inek çiçeği kullanarak geliştirdiği, çok daha güvenli modern aşılamadır. İlki tehlikeli öncü, ikincisi güvenli ardılıdır. | Song Hanedanlığı Hekimleri | Song Hanedanlığı |
| 1025 | tıp | felsefe | Tıbbı felsefeyle birleştiren bütüncül yaklaşımdır; İbn Sina'nın tıp anlayışının temelidir. İLE İnsan bedeninin yapısını inceleyen bilgidir. İlki tıbba felsefi çerçeve verir, ikincisi bedenin yapısını betimler; İbn Sina ikisini birleştirdi. | İbn Sina (Avicenna) | Klasik Dönem |
| 1162 | tıp | anatomi | Tıp bilgisini bir bütün olarak derleyen ansiklopedik yaklaşımdır; İbn Rüşd'ün tıp eserinin niteliğidir. İLE Bedenin yapısını inceleyen bilgidir. İlki tıbbı bütün olarak derler, ikincisi yapıyı ele alır. | İbn Rüşd (Averroes) | Klasik Dönem |
| 1628 | Sindirim İLE Solunum İLE Dolaşım İLE Boşaltım İLE Üreme | Temel Yaşam İşlevleri | Canlıların hayatta kalması ve devamı için gerekli beş temel sistem. | William Harvey | Rönesans |
| 1665 | Prokaryot Göze | Ökaryot Göze | Zarla çevrili çekirdeği ve zarlı organelleri olmayan, DNA'sı sitoplazmada serbest duran, küçük ve yapıca yalın gözedir; bakteriler ve arkeler bu tiptedir. İLE Zarla çevrili gerçek bir çekirdeği ve mitokondri, endoplazmik retikulum gibi zarlı organelleri bulunan, daha büyük ve karmaşık gözedir; bitki, hayvan, mantar ve protistler bundan oluşur. İlkinde kalıtım maddesi açıkta, ikincisinde zarla korunmuştur. | Robert Hooke | 17. Yüzyıl |
| 1676 | Bakteri | Virüs | Bakteri canlı göze İLE virüs canlı değil | Antonie van Leeuwenhoek | Aydınlanma Çağı |
| 1683 | Oral Mikrobiyota | Bağırsak Mikrobiyotası | Ağız boşluğunda yaşayan, diş ve diş eti sağlığıyla ilişkili mikroorganizma topluluğudur. İLE Sindirim kanalının alt bölümünde yaşayan, en kalabalık ve en çeşitli mikroorganizma topluluğudur. İkisi de vücudun mikrobiyotasıdır; bulundukları bölge ve baskın türleri farklıdır. | Antonie van Leeuwenhoek | 17. Yüzyıl |
| 1735 | taksonomi | sınıflandırma | Canlıları düzenli gruplara ayıran bilimdir; Linnaeus'un kurduğu dizgedir. İLE Bu ayırmanın kendisi, canlıları düzeye göre yerleştirme işidir. İlki bilim dalı, ikincisi onun uyguladığı işlemdir. | Carl Linnaeus | Klasik Dönem |
| 1753 | binomial | adlendirme | İkili adlendirme sistemi | Carl Linnaeus | Klasik Dönem |
| 1809 | evrim | kuram | İlk evrim kuramı İLE kazanılmış özellikler | Jean-Baptiste Lamarck | 19. Yüzyıl |
| 1842 | dinozor | terim | Soyu tükenmiş dev sürüngenlere verilen addır; Owen 1842'de tanımladı. İLE Bu canlılara ad verme işidir. İlki verilen ad, ikincisi adlandırmanın kendisidir. | Richard Owen | 19. Yüzyıl |
| 1843 | homoloji | analoji | Ortak atadan gelen, aynı kökenli yapılardır. İLE Farklı kökenden gelip benzeşmiş yapılardır; Owen ikisini ayırdı. İlki ortak kökeni, ikincisi ortak işlevi gösterir. | Richard Owen | 19. Yüzyıl |
| 1847 | Lohusa Humması Önleme | Modern Enfeksiyon Kontrolü | Semmelweis'in el yıkamayla lohusa hummasını önlemesidir; enfeksiyon kontrolünün ilk kanıtıdır. İLE Bugünün eldiven, sterilizasyon ve yalıtım kurallarından oluşan sistemidir. İlki bu anlayışın başlangıcı, ikincisi olgunlaşmış hâlidir. | Ignaz Semmelweis | 19. Yüzyıl |
| 1855 | Ekzokrin | Endokrin | Ekzokrin bezler kanallarla İLE endokrin bezler doğrudan kana salgı yapar | Bernard | 19. Yüzyıl |
| 1857 | Fermantasyon (Pasteur) | Kimyasal Reaksiyon Kuramsi | Pasteur'ün, mayalanmanın canlı mikroorganizmalarca yapıldığını gösteren görüşüdür; mikrobiyolojinin temelini attı. İLE Mayalanmanın yalnızca cansız kimyasal bir tepkime olduğunu savunan eski görüştür. İlki canlı etkeni, ikincisi yalnızca kimyayı öne sürer; ilki doğrulandı. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1857 | Fermantasyon (Süt) | Bozulma (Süt) | Yararlı bakterilerin denetimli üremesiyle sütün istenen ürüne (yoğurt, peynir) dönüşmesidir; besini korur ve zenginleştirir. İLE İstenmeyen mikroorganizmaların sütü kokuşturup yenmez hâle getirmesidir. İkisi de mikrobiyal etkinliktir; biri istenen ve denetimli, öteki istenmeyen ve zararlıdır. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1859 | Kuğu Boyunlu Balon Deneyi | Spontan Üreme İddiaları | Pasteur'ün kuğu boyunlu balon deneyi; havadaki mikropların besiyerine ulaşmasını engelleyerek kendiliğinden üremenin olmadığını kanıtlar. İLE Besiyerinde kendiliğinden canlı belireceğini öne süren iddialardır. İlki deneyle çürüttü, ikincisi çürütülen görüştür. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1859 | Ekosistem | Habitat | Ekosistem canlı-cansız bütünü İLE habitat yaşam alanıdır | Jacques Charles | 19. Yüzyıl |
| 1859 | Vitalizm İLE Mekanizm İLE Darwinizm İLE Moleküler | Biyoloji Tarihsel Evrimi | Biyolojik düşüncenin evrimi. | Jacques Charles | 19. Yüzyıl |
| 1859 | Darwinian Evrim | Lamarckian Evrim | Evrimi, uyumlu bireylerin doğal seçilimiyle açıklayan kuramdır. İLE Evrimi, yaşam boyu kazanılan özelliklerin aktarımıyla açıklayan, çürütülmüş kuramdır. İlki seçilimi, ikincisi kazanılmış özelliği öne sürer. | Jacques Charles | 19. Yüzyıl |
| 1860 | Mikrop Kuramsi | Miasma Kuramsi | Hastalıkların belirli mikroorganizmalarca oluştuğunu söyleyen kuramdır. İLE Hastalıkların, bataklık ve çürükten yayılan 'kötü hava'dan kaynaklandığını savunan eski kuramdır. İlki mikrobu, ikincisi kötü havayı suçlar; ilki kanıtlanınca ikincisi bırakıldı. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1860 | Patojen Mikroorganizma | Kommensal Mikroorganizma | Bir konakta hastalık yapan mikroorganizmadır; doku hasarına ya da iltihaba yol açar. İLE Konakta zarar vermeden, çoğu kez yararlı biçimde birlikte yaşayan mikroorganizmadır. İlki hastalık yapar, ikincisi barış içinde yaşar; koşullar değişince kommensal patojene dönebilir. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1860 | Pasteur Dönemi Mikrobiyoloji | Modern Moleküler Mikrobiyoloji | Mikroskop ve besiyeri kültürüne dayanan, mikropları görüp üreterek inceleyen erken dönemdir. İLE DNA dizisi, gen ve moleküler yöntemlere dayanan bugünkü mikrobiyolojidir. İlki görüp üretmeye, ikincisi genleri okumaya dayanır. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1860 | Pasteur-Koch Çağı | Antibiyotik Öncesi Dönem | Mikroorganizmaların tanınıp hastalıklarla ilişkilendirildiği kurucu çağdır; mikrobiyoloji bu dönemde bilim oldu. İLE Mikrobu tanıyan ama onu öldürecek ilaçtan yoksun olan, penisilin öncesi dönemdir. İlki mikrobu anlamayı, ikincisi onunla baş edememeyi anlatır. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1861 | Aerobik Bakteriler | Anaerobik Bakteriler | Yaşamak ve çoğalmak için oksijene gereksinim duyan, oksijenli ortamda üreyen bakterilerdir. İLE Oksijenin bulunmadığı ortamlarda yaşayan, bazıları için oksijenin öldürücü olduğu bakterilerdir. İlki oksijene muhtaç, ikincisi oksijensiz ortamı yeğler. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1862 | Mikrop Kuramsi | Spontan Üreme Kuramsi | Hastalıkların, gözle görünmeyen mikroorganizmalarca oluştuğunu söyleyen, modern tıbbın temeli olan kuramdır; Pasteur ve Koch kanıtladı. İLE Canlıların cansız maddeden kendiliğinden oluştuğunu savunan, sonradan çürütülen eski kuramdır. İlki hastalığın mikrop kaynağını, ikincisi yaşamın yanlış açıklamasını temsil eder; ilki ikincisinin yerini aldı. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1864 | Pastörizasyon | Sterilizasyon | Sıvıyı, tüm mikropları öldürmeden, yalnızca hastalık yapıcıları yok edecek kadar denetimli ısıtmadır; besinin tadını korur (süt). İLE Bir ortamdaki tüm mikroorganizmaları, sporları dahil eksiksiz yok etme işlemidir. İlki kısmi ve besini koruyan, ikincisi tam ve her şeyi öldüren yöntemdir. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1864 | Şarap Fermantasyonu | Sirke Fermantasyonu | Mayaların şekeri alkole çevirmesidir. İLE Bakterilerin alkolü asetik aside (sirke) çevirmesidir. İlki şekerden alkol, ikincisi alkolden sirke üretir. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Mendel Yasaları | Kalıtım | Bezelye deneyleriyle bulunan, kalıtımın ayrışma ve bağımsız dağılım kurallarıdır. İLE Özelliklerin kuşaktan kuşağa aktarılmasının genel olgusudur. İlki bu olguyu yöneten kurallar, ikincisi olgunun kendisidir. | Gregor Mendel | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Monohibrit İLE Dihibrit İLE Trihibrit İLE Polihibrit İLE Epistasi | Kalıtım Çaprazlamaları | Mendel genetiğinde farklı sayıda özelliğin kalıtım desenleri. | Gregor Mendel | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Dominant | Resesif | Dominant baskın gen İLE resesif çekinik gendir | Gregor Mendel | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Genotip | Fenotip | Genotip genetik yapı İLE fenotip gözlenen özelliktir | Gregor Mendel | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Landscape Genetics | Classical Genetics | Coğrafi peyzajın gen akışına etkisini inceleyen alandır. İLE Çevreyi hesaba katmadan kalıtım kurallarını inceleyen klasik genetiktir. İlki mekânı, ikincisi kuralı öne alır. | Gregor Mendel | 19. Yüzyıl |
| 1865 | Mendel 1. Kural | Mendel 2. Kural | Bir özelliğin iki alelinin, üreme gözelerine ayrı ayrı geçtiğini söyleyen kuraldır. İLE Farklı özelliklerin, birbirinden bağımsız dağıldığını söyleyen kuraldır. İlki tek özelliğin ayrışması, ikincisi özellikler arası bağımsızlıktır. | Gregor Mendel | 19. Yüzyıl |
| 1866 | ekoloji | terim | Canlı-çevre ilişkilerini inceleyen bilimdir. İLE Bu bilime verilen addır; Haeckel 1866'da ortaya attı. İkincisi, ilkinin adlandırılışıdır. | Ernst Haeckel | 19. Yüzyıl |
| 1866 | filojeni | ontojeni | Bireyin gelişim geçmişidir. İLE Türün evrimsel geçmişidir; Haeckel ikisi arasında ilişki kurdu. İlki bireyin, ikincisi türün tarihidir. | Ernst Haeckel | 19. Yüzyıl |
| 1867 | Antisepsi | Asepsi | Mikroorganizmaları, bulundukları yüzeyde ya da dokuda öldürme işlemidir; var olanı yok eder. İLE Mikroorganizmaların ortama hiç girmemesini sağlama, baştan bulaşmayı önleme yaklaşımıdır. İlki bulaşanı öldürür, ikincisi bulaşmayı önler. | Joseph Lister | 19. Yüzyıl |
| 1867 | Karbolik Asit Uygulaması | El Yıkama (Semmelweis) | Lister'ın, ameliyat yaraları ve aletleri karbolik asitle dezenfekte ederek enfeksiyonu azaltmasıdır; antiseptik cerrahinin başlangıcıdır. İLE Semmelweis'in, doktorların el yıkamasıyla lohusa ölümlerini düşürmesidir. İkisi de mikrop bulaşını önler; biri kimyasal dezenfeksiyon, öteki el hijyeni yoluyla. | Joseph Lister | 19. Yüzyıl |
| 1869 | Adnan saygun | Halit refiğ | - | Miescher | 19. Yüzyıl |
| 1876 | Bakteri Sporu | Vejetatif Bakteri | Zorlu koşullara dayanıklı, uykuda bekleyen bakteri biçimidir. İLE Etkin, çoğalan ve beslenen bakteri biçimidir. İlki dayanıklı uyku hâli, ikincisi etkin çoğalma hâlidir. | Ferdinand Cohn | 19. Yüzyıl |
| 1877 | ozmotik | basınç | Ozmotik basınç ölçümleri | Wilhelm Pfeffer | 19. Yüzyıl |
| 1879 | Symbioz | Parazitizm | İki tarafın da karşılıklı yarar sağladığı ilişkidir. İLE Bir tarafın, ötekine zarar vererek yarar sağladığı ilişkidir. İlkinde iki taraf kazanır, ikincisinde biri ötekinin zararına kazanır. | De Bary | 19. Yüzyıl |
| 1881 | Kültür Tabanlı Yöntem | Moleküler Yöntem | Mikroorganizmaları laboratuvarda besiyerinde üretip inceleyen klasik yöntemdir; yalnızca üretilebilenleri gösterir. İLE DNA dizilerini okuyarak, üretilemeyenler dahil tüm toplulukları saptayan yöntemdir. İlki yalnızca üreyeni, ikincisi topluluğun tamamını görür. | Robert Koch | 19. Yüzyıl |
| 1881 | Zayıflatılmış Aşı | Ölü Aşı | Canlı ama hastalık yapmayacak kadar zayıflatılmış mikroorganizma içeren aşıdır; güçlü ve uzun bağışıklık verir ama saklama koşulu hassastır. İLE Öldürülmüş mikroorganizma ya da parçası içeren aşıdır; güvenlidir ama genellikle tekrar doz gerektirir. İlki canlı-zayıf, ikincisi ölü etken taşır. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1881 | Şarbon Aşısı | Doğal Bağışıklık | Zayıflatılmış şarbon mikrobuyla, hastalık geçirmeden bağışıklık kazandıran yapay yoldur. İLE Hastalığı gerçekten geçirerek kazanılan bağışıklıktır. İlki aşıyla ve risksiz, ikincisi hastalıkla ve riskli kazanılır. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1881 | Saf Kültür Tekniği | Karışık Kültür | Tek bir mikroorganizma türünü içeren, saf üretilmiş kültürdür. İLE Birden çok türü bir arada içeren kültürdür. İlki tek tür ve arınmış, ikincisi çok türlü ve karışıktır. | Robert Koch | 19. Yüzyıl |
| 1882 | Mitoz | Mayoz/Meioz | Bir vücut gözesinin, kromozom sayısını koruyarak ikiye bölünmesidir (2n→2n); büyüme ve onarımı sağlar. İLE Üreme gözelerinin oluşumunda, kromozom sayısının yarıya indiği bölünmedir (2n→n); çeşitlilik yaratır. İlki özdeş vücut gözesi, ikincisi yarım kromozomlu üreme gözesi verir. | Walther Flemming | 19. Yüzyıl |
| 1882 | hücre | bölünme | Bitki hücresi bölünmesinin ayrıntılı incelenmesi | Eduard Strasburger | 19. Yüzyıl |
| 1884 | Gram Pozitif Bakteri | Gram Negatif Bakteri | Kalın peptidoglikan duvarı yüzünden boyayı tutup mora boyanan bakteridir. İLE İnce duvarlı, dış zarlı ve pembe boyanan bakteridir. İlki mor, ikincisi pembe görünür. | - | 19. Yüzyıl |
| 1885 | Kuduz Aşısı (Pasteur) | Çiçek Aşısı (Jenner) | Pasteur'ün, zayıflatılmış virüsle geliştirdiği, ısırıktan sonra bile işe yarayan kuduz aşısıdır. İLE Jenner'ın, inek çiçeği kullanarak geliştirdiği ilk aşıdır; çiçek hastalığına karşı korur. İkisi de aşının öncüsüdür; ilki zayıflatılmış virüs, ikincisi akraba bir hastalık kullanır. | Louis Pasteur | 19. Yüzyıl |
| 1888 | Kemolitotrof Bakteri | Fototrof Bakteri | İnorganik maddelerden kimyasal enerji sağlayan bakteridir. İLE Işık enerjisiyle kendi besinini üreten bakteridir. İlki kimyasal, ikincisi ışık enerjisi kullanır. | Sergei Winogradsky | 19. Yüzyıl |
| 1889 | pangene | kalıtım | Kalıtımın, gizli birimlerce (pangen) taşındığını öne süren varsayımdır; de Vries 1889'da öne sürdü. İLE Özelliklerin kuşaklara aktarılması olgusudur. İlki bu olguyu açıklayan bir varsayım, ikincisi olgunun kendisidir. | Hugo de Vries | 19. Yüzyıl |
| 1890 | Koch Postülatları | Mikrop Kuramsi Hipotezi | Bir mikroorganizmanın belirli bir hastalığa yol açtığını kanıtlamak için izlenmesi gereken adımları koyan ölçütlerdir; nedeni kesinleştirir. İLE Mikropların hastalık yaptığını öne süren genel varsayımdır. İkincisi varsayımı ortaya atar, ilki onu kanıtlamanın kesin yöntemini verir. | Robert Koch | 19. Yüzyıl |
| 1900 | Materyal Kültür | Maddi Olmayan Kültür | Elle tutulur eserler, aletler ve yapılardan oluşan kültür ögesidir. İLE İnanç, değer, gelenek gibi elle tutulmayan kültür ögesidir. İlki fiziksel, ikincisi düşünsel kültürdür. | - | Modern Dönem |
| 1900 | Kültürel Difüzyon | Bağımsız İcat | Bir buluşun ya da geleneğin, bir topluluktan ötekine yayılarak aktarılmasıdır. İLE Aynı buluşun, birbirinden bağımsız topluluklarda ayrı ayrı ortaya çıkmasıdır. İlki yayılmayı, ikincisi bağımsız icadı açıklama biçimidir. | - | Modern Dönem |
| 1901 | Nitrojen Fiksasyonu | Nitrifikasyon | Havadaki azot gazını amonyağa dönüştürmedir. İLE Amonyağı nitrata yükseltgeme sürecidir. İlki azotu bağlar, ikincisi onu nitrata çevirir; ikisi azot döngüsünün ardışık adımlarıdır. | Martinus Beijerinck | 20. Yüzyıl |
| 1901 | mutasyon | kuram | Evrimin ani, sıçramalı değişimlerle olduğunu öne süren kuramdır; de Vries geliştirdi. İLE Bu kuramın dayandığı, ani kalıtsal değişim olgusudur. İlki kuram, ikincisi onun dayandığı olgudur. | Hugo de Vries | 20. Yüzyıl |
| 1902 | mendel | yasaları | Mendel yasalarının yaygınlaştırılması | William Bateson | 20. Yüzyıl |
| 1902 | kromozom | kuram | Kalıtımın kromozomlarca taşındığını öne süren kuramdır; Boveri geliştirdi. İLE Bu kuramın dayandığı, kalıtım maddesini taşıyan yapıdır. İlki kuram, ikincisi onun dayandığı yapıdır. | Theodor Boveri | 20. Yüzyıl |
| 1905 | genetik | terim | Kalıtımı inceleyen bilim dalıdır. İLE Bu dala verilen addır; Bateson 1905'te önerdi. İkincisi, ilkinin adlandırılışıdır. | William Bateson | 20. Yüzyıl |
| 1907 | Fermente Gıdalar | Probiyotik Takviyeler | Doğal olarak canlı yararlı bakteri içeren, mayalanmış besinlerdir (yoğurt, kefir, turşu); bakteriyi besin matrisiyle birlikte verir. İLE Belirli suşları yoğunlaştırıp hap ya da toz hâlinde veren ürünlerdir; dozları bellidir. İlki doğal ve çeşitli, ikincisi yoğun ve standarttır. | Élie Metchnikoff | 20. Yüzyıl |
| 1907 | Probiyotik | Prebiyotik | Yeterli miktarda alındığında sağlığa yarar sağlayan canlı yararlı bakterilerdir; yoğurt ve kefirde bulunur. İLE Bu yararlı bakterileri besleyen, onların çoğalmasını destekleyen sindirilemeyen liflerdir; kendileri canlı değildir. İlki yararlı canlıların kendisi, ikincisi onların besinidir. | Élie Metchnikoff | 20. Yüzyıl |
| 1907 | Lactobacillus | Bifidobacterium | Laktik asit üreten, çubuk biçimli, yoğurt ve turşu yapımında kullanılan yararlı bakteri cinsidir. İLE Bağırsakta, özellikle bebeklerde bol bulunan, dallı çubuk biçimli yararlı bakteri cinsidir. İkisi de probiyotiktir; biçimleri ve baskın bulundukları yerler farklıdır. | Élie Metchnikoff | 20. Yüzyıl |
| 1908 | Hardy-Weinberg İLE Wright-Fisher İLE Moran | Popülasyon Genetiği Modelleri | Popülasyon genetiğinde kullanılan farklı matematiksel modeller. | G.H. Hardy | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1908 | Hardy-Weinberg | Evrim | Evrim olmadığında gen sıklıklarının sabit kaldığı denge durumudur. İLE Gen sıklıklarının kuşaklar boyunca değişmesidir. İlki denge, ikincisi değişimdir; denge bozulunca evrim başlar. | G.H. Hardy | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1909 | Dyogen | Kıbrıs'lı dyogen | - | Johannsen | 20. Yüzyıl |
| 1914 | kanser | kromozom | Kanserin, kromozom bozukluğundan kaynaklandığını öne süren varsayımdır; Boveri ortaya attı. İLE Bu varsayımın merkezindeki, kalıtım taşıyan yapıdır. İlki varsayım, ikincisi onun temelindeki yapıdır. | Theodor Boveri | 20. Yüzyıl |
| 1917 | E. coli Nissle 1917 | Patojenik E. coli | Hastalık yapmayan, bağırsak sağlığını destekleyen ve probiyotik olarak kullanılan zararsız bir bakteri suşudur. İLE Aynı türün, bağırsak ve idrar yolu enfeksiyonlarına yol açan hastalık yapıcı suşlarıdır. Aynı türün iki suşu, biri yararlı öteki zararlı olabilir. | Alfred Nissle | 20. Yüzyıl |
| 1921 | yol | analizi | Değişkenler arası neden-sonuç ilişkilerini çözümleyen istatistik yöntemidir; Wright geliştirdi. İLE Bu yöntemin uygulandığı, değişkenler arası ilişki ağıdır. İlki yöntem, ikincisi onun konusudur. | Sewall Wright | 20. Yüzyıl |
| 1928 | Antibiyotik Tedavisi | Probiyotik Tedavisi | Bakterileri, yararlı zararlı ayırmadan öldüren ya da çoğalmasını durduran ilaçtır; enfeksiyonu yener ama mikrobiyotayı da bozar. İLE Yararlı bakterileri dışarıdan ekleyerek mikrobiyotayı destekleyen yaklaşımdır. İlki bakterileri öldürür, ikincisi yararlıları ekler; biri bozabildiği dengeyi öteki onarmaya çalışır. | Alexander Fleming | 20. Yüzyıl |
| 1928 | penisilin | antibiyotik | Bir küf mantarının bakteri öldürdüğünün bulunmasıdır; Fleming 1928'de gördü. İLE Mikropları öldüren ya da durduran ilaç sınıfının genel adıdır. İlki bu sınıfın ilk üyesinin bulunuşu, ikincisi sınıfın kendisidir. | Alexander Fleming | 20. Yüzyıl |
| 1930 | Crohn Hastalığı | Ülseratif Kolit | Sindirim kanalının ağızdan anüse her yerini, tüm katmanları boyunca ve sıçrayarak tutabilen iltihabi bağırsak hastalığıdır. İLE Yalnızca kalın bağırsağı, kesintisiz ve en iç tabakadan tutan iltihabi hastalıktır. İlki her yeri ve derinlemesine, ikincisi yalnızca kalın bağırsağı ve yüzeyden tutar. | - | 20. Yüzyıl |
| 1930 | populasyon | genetik | Kalıtımın matematiksel kurallarını inceleyen alandır. İLE Bu alanın matematiksel temellerini kuran çalışmadır; Fisher katkı verdi. İkincisi, ilkinin kuramsal temelini atar. | Ronald Fisher | 20. Yüzyıl |
| 1931 | genetik | sürüklenme | Genetik sürüklenme kuramı | Sewall Wright | 20. Yüzyıl |
| 1936 | Neolitik Devrim | Sanayi Devrimi | Yaklaşık on iki bin yıl önce, insanın avcı-toplayıcılıktan yerleşik tarıma geçişidir; yerleşim, mülkiyet ve nüfus artışını başlattı. İLE On sekizinci yüzyılda, üretimin el emeğinden makineye geçişidir; kentleşme ve kitlesel üretimi başlattı. İkisi de insanlık tarihinin dönüm noktalarıdır; biri tarıma, öteki makineye geçiştir. | V. Gordon Childe | Neolitik Çağ |
| 1936 | Avcı-Toplayıcı Toplum | Tarımsal Toplum | Yiyeceğini avlayarak ve toplayarak sağlayan, mevsime göre yer değiştiren göçebe topluluktur. İLE Bitki ve hayvan yetiştirip yiyeceğini üreten, bir yere bağlı yerleşik topluluktur. İlki doğadan alır ve göçer, ikincisi üretir ve yerleşir. | V. Gordon Childe | Neolitik Çağ |
| 1936 | Bereketli Hilal | Anadolu Platosu | Ön Asya'da, ilk tarımın ve evcilleştirmenin doğduğu, hilal biçimli verimli topraklardır. İLE Tarımın buradan yayıldığı, evcil türlerin taşındığı Anadolu yükseltisidir. İlki tarımın doğuş yeri, ikincisi yayılma yoludur. | V. Gordon Childe | Neolitik Çağ |
| 1937 | Behçet Hastalığı | Bağışıklık(Otoimmün) Hastalığı | Ağız, genital ve göz iltihaplarıyla seyreden, damar iltihabına dayalı kronik iltihabi bir hastalıktır; belirli bir mikroba bağlı değildir. İLE Bağışıklık sisteminin, kendi dokularını yabancı sanıp saldırdığı hastalıkların genel adıdır. İlki bu geniş grubun, damar iltihabı ağırlıklı özel bir üyesidir. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Behçet Hastalığı | Sistemik Lupus Eritematozus | Damar iltihabı temelli, çok organı tutabilen ve ağız-genital ülserlerle seyreden iltihabi hastalıktır. İLE Bağışıklığın deri, eklem, böbrek ve kanı birlikte tuttuğu, geniş yelpazeli bir başka otoimmün hastalıktır. İkisi de çok organ tutar; biri damar, öteki bağ dokusu ağırlıklıdır. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Behçet Hastalığı | Romatoid Artrit | Damar iltihabı temelli, ağız ve genital ülser, göz tutulumuyla seyreden hastalıktır. İLE Başlıca eklemleri simetrik olarak tutup kıkırdağı yıkan iltihabi eklem hastalığıdır. İkisi de iltihabidir; biri damarı, öteki eklemi hedef alır. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Aftöz Ülser (Behçet) | Basit Aft | Ağızda tekrarlayan, çok sayıda ve iz bırakabilen ülserlerdir; bir hastalığın belirtisidir. İLE Zaman zaman çıkan, tek ve kendiliğinden iyileşen sıradan ağız yarasıdır. İlki hastalık belirtisi ve çok sayıda, ikincisi zararsız ve tekildir. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Behçet Üveiti | İnfeksiyöz Üveit | Bağışıklığın kendiliğinden tetiklediği, mikropsuz göz içi iltihabıdır; körlük riski taşır. İLE Bir mikroorganizmanın yol açtığı göz içi iltihabıdır. İlki otoimmün, ikincisi enfeksiyon kaynaklıdır; tedavileri kökten farklıdır. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Genital Ülser (Behçet) | Cinsel Yolla Bulaşan Hastalık Ülseri | Bağışıklık kaynaklı, içinde mikrop bulunmayan (steril) genital ülserlerdir. İLE Bir mikroorganizmanın bulaşmasıyla oluşan genital ülserlerdir. İlki mikropsuz ve otoimmün, ikincisi bulaşıcı ve enfeksiyözdür. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Behçet Vasküliti | Takayasu Arteriti | Hem atardamarı hem toplardamarı, her boyutta tutabilen damar iltihabıdır. İLE Yalnızca büyük atardamarları tutan, damar duvarını kalınlaştıran iltihaptır. İlki her tür damarı, ikincisi yalnızca büyük atardamarları tutar. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Behçet Tromboflebiti | Derin Ven Trombozu | Damar iltihabına bağlı, toplardamarda iltihabi pıhtılaşmadır; iltihap önce gelir. İLE Kanın aşırı pıhtılaşma eğiliminden doğan derin toplardamar pıhtısıdır; iltihap birincil değildir. İlki iltihap kaynaklı, ikincisi pıhtılaşma bozukluğu kaynaklıdır. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Nöro-Behçet | Multipl Skleroz | Beyin sapı ve beyni tutan, baş ağrısı ve nörolojik belirtilerle seyreden tutulumdur. İLE Beyin ve omurilikte, miyelin kılıfın bağışıklıkça hasarıyla seyreden ayrı bir hastalıktır. İkisi de sinir sistemini tutar; nedenleri ve tutulum biçimleri farklıdır, ayırt edilmeleri önemlidir. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Paterji Testi Pozitifliği | Deri Aşırı Duyarlılık Testi | İğne batırıldığında o noktada küçük bir kabarcık oluşmasıdır; bağışıklığın aşırı tepkisini gösteren, belirli bir hastalığa özgü bulgudur. İLE Deriye bir madde uygulayıp aşırı duyarlılık olup olmadığını ölçen genel testtir. İlki bir hastalığa özgü tanı bulgusu, ikincisi genel bir duyarlılık ölçümüdür. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | HLA-B51 İLE Behçet | HLA-B51 Olmadan Behçet | HLA-B51 pozitif Behçet daha şiddetli seyir İLE HLA-B51 negatif Behçet daha hafif seyirlidir. HLA-B51 genetik yatkınlık göstergesi İLE hastalık gelişimi için yeterli değildir. HLA-B51 pozitifliği Orta Doğu ve Asya populasyonlarında yüksek. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | İpek Yolu Hastalığı (Behçet) | Batı Tip Behçet | Türkiye, Orta Doğu ve Uzak Doğu'da, tarihî ipek yolu boyunca sık görülen ağır seyirli hastalık biçimidir. İLE Batı ülkelerinde daha seyrek ve daha hafif görülen biçimidir. İkisi aynı hastalıktır; coğrafyaya göre sıklığı ve şiddeti değişir. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Kolşisin Tedavisi (Behçet) | Kortikosteroid Tedavisi (Behçet) | Hafif ve orta şiddetli tutulumda, ağız ve deri belirtilerinde kullanılan ilaçtır. İLE Ağır tutulumda, iltihabı güçlü biçimde baskılamak için kullanılan ilaçtır. İlki hafif belirtilere, ikincisi ağır tutuluma yöneliktir. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Anti-TNF Tedavisi (Behçet) | Konvansiyonel İmmünsüpresif Tedavi | Bağışıklıktaki belirli bir iltihap habercisini hedefleyen, biyolojik ilaçla tedavidir; seçici ve güçlüdür. İLE İltihabı genel olarak baskılayan klasik ilaçlarla tedavidir. İlki hedefe yönelik ve yeni, ikincisi genel ve klasiktir. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Erkeklerde Behçet | Kadınlarda Behçet | Erkeklerde daha ağır seyreden, göz ve damar tutulumunun daha sık görüldüğü biçimdir. İLE Kadınlarda daha hafif seyreden biçimdir. İkisi aynı hastalıktır; cinsiyete göre şiddeti değişir. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Juvenile Behçet | Erişkin Behçet | On altı yaşından önce başlayan biçimdir; belirtileri erişkinden biraz farklı olabilir. İLE Yirmi ile kırk yaş arasında başlayan, en sık görülen biçimdir. İkisi aynı hastalığın başlangıç yaşına göre ayrılan biçimleridir. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Uluslararası Behçet Çalışma Grubu Kriterleri | Türk Dermatoloji Derneği Kriterleri | Tekrarlayan ağız ülserine ek olarak belirli sayıda majör bulgu arayan uluslararası tanı ölçütleridir. İLE Aynı hastalık için yerel olarak geliştirilen tanı ölçütleridir. İkisi de tanı koymaya yarar; kapsamları ve ölçütleri biraz farklıdır. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Behçet Göz Tutulumu | Behçet Vasküler Tutulum | Görme kaybına yol açabilen göz içi iltihabıyla seyreden tutulum biçimidir. İLE Atardamar ve toplardamarları tutup pıhtı ve anevrizmaya yol açan tutulum biçimidir. İkisi de aynı hastalığın tutulumudur; biri gözü, öteki damarları hedef alır. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Behçet Pulmoner Arter Anevrizması | Aterosklerotik Anevrizma | Damar iltihabına bağlı, akciğer atardamarında oluşan iltihabi balonlaşmadır; kanama riski yüksektir. İLE Damar duvarındaki yağlanma ve sertleşmeye bağlı balonlaşmadır. İlki iltihabi, ikincisi dejeneratif kaynaklıdır. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1937 | Hulusi Behçet Öncesi Tanımlamalar | Behçet Hastalığı Modern Tanı | Behçet'in 1937'de tanımından önce, hastalığın belirtileri ayrı ayrı ve ilişkisiz hastalıklar sayılırdı. İLE 1937'de üç ana belirtinin tek bir hastalık olduğunun gösterilmesiyle tanı bütünleşti. İlki dağınık ve ilişkisiz görülen dönem, ikincisi birleşik tanının konduğu dönemdir. | Hulusi Behçet | 20. Yüzyıl |
| 1944 | Otolog | Heterolog | Aynı bireyden alınıp yine ona verilen dokudur. İLE Farklı bir bireyden alınan dokudur. İlki kişinin kendisinden, ikincisi başkasındandır. | Medawar | 20. Yüzyıl |
| 1950 | Plazmid İLE Transpozon İLE Bakteriyofaj | Genetik Ögeler | Bakterilerde gen transferi araçları. | Barbara McClintock | 20. Yüzyıl |
| 1952 | dna | kristalografi | Kalıtım maddesinin, X-ışını kırınımıyla çekilen görüntüsüdür; Franklin'in Fotoğraf 51'i sarmal yapıyı gösterdi. İLE Kristallerin yapısını X-ışını kırınımıyla çözen yöntemdir. İkincisi yöntem, ilki onun DNA'ya uygulanmış ünlü sonucudur. | Rosalind Franklin | 20. Yüzyıl |
| 1953 | Prokaryot | Ökaryot | Çekirdek zarı taşımayan, kalıtım maddesi sitoplazmada açıkta duran gözedir; bakteriler böyledir, yapıca yalındır. İLE Zarla çevrili çekirdeği ve zarlı organelleri olan gözedir; bitki ve hayvanlar böyledir. İlki çekirdeksiz ve yalın, ikincisi çekirdekli ve karmaşıktır. | James Watson & Francis Crick | 20. Yüzyıl (1950-2000) |
| 1953 | DNA | RNA | Çift sarmal yapıda, deoksiriboz şekeri taşıyan ve kalıtsal bilgiyi kuşaktan kuşağa aktaran kararlı nükleik asittir; çekirdekte durur. İLE Genellikle tek zincirli, riboz şekeri taşıyan ve bilgiyi proteine çevirmede aracılık eden daha etkin nükleik asittir. İlki bilgiyi saklar, ikincisi onu işe çevirir. | James Watson ve Francis Crick | 20. Yüzyıl |
| 1953 | dna | sarmal | Kalıtım maddesinin iki iplikli sarmal yapısıdır. İLE Bu yapının bulunuşudur; Watson ve Crick 1953'te açıkladı. İkincisi, ilkinin çözülme olayıdır. | James Watson | 20. Yüzyıl |
| 1961 | Drake Denklemi İLE Fermi Paradoksu İLE Yaşanabilir Bölge | Dünya Dışı Yaşam | Evrendeki yaşam olasılığı kavramları. | Frank Drake | 20. Yüzyıl |
| 1961 | operon | model | Bakteride bağlı genlerin birlikte düzenlendiğini açıklayan modeldir; Jacob geliştirdi. İLE Bu modelin betimlediği, tek düzenleyiciyle yönetilen gen kümesidir. İlki modeli, ikincisi modelin nesnesini adlandırır. | François Jacob | 20. Yüzyıl |
| 1961 | mrna | keşif | Bilgiyi DNA'dan ribozoma taşıyan aracı RNA'nın bulunuşudur; Jacob 1961'de gösterdi. İLE Bu aracı molekülün kendisidir. İlki onun bulunuşu, ikincisi molekülün kendisidir. | François Jacob | 20. Yüzyıl |
| 1962 | İşlemeci Arkeoloji | Post-İşlemeci Arkeoloji | Arkeolojiyi doğa bilimleri gibi, yasalar ve nesnel yöntemlerle yürütmeyi savunan yaklaşımdır. İLE Geçmişin nesnel biçimde bilinemeyeceğini, yorumun ve öznenin kaçınılmaz olduğunu vurgulayan yaklaşımdır. İlki nesnel yasa arar, ikincisi yorumu öne çıkarır. | Lewis Binford | Modern Dönem |
| 1962 | Kültür-Tarih Arkeolojisi | Prosesüel Arkeoloji | Buluntuları dönem ve kültürlere göre betimleyip sıralayan, geleneksel arkeoloji yaklaşımıdır. İLE Toplumsal süreçleri ve değişimin nedenlerini, bilimsel yöntemle açıklamaya çalışan yaklaşımdır. İlki betimler ve sıralar, ikincisi nedeni açıklamaya çalışır. | Lewis Binford | Modern Dönem |
| 1965 | İtme Kuramsi (Tarım) | Çekme Kuramsi (Tarım) | Tarımın, artan nüfus baskısı yüzünden zorunlu olarak benimsendiğini öne süren görüştür. İLE Tarımın, elverişli koşullar ve bolluk sayesinde çekici olduğu için benimsendiğini öne süren görüştür. İlki zorunluluğu, ikincisi fırsatı neden sayar. | - | Modern Dönem |
| 1967 | Etnoarkeoloji | Deneysel Arkeoloji | Bugün yaşayan toplulukları gözleyip, buluntuları yorumlamada benzetme kaynağı olarak kullanan yaklaşımdır. İLE Geçmişteki üretim ve kullanımları, bugün yeniden yaparak sınayan yaklaşımdır. İlki güncel toplumdan benzetme kurar, ikincisi deneyle yeniden üretir. | Lewis Binford | Modern Dönem |
| 1967 | Mitokondri | Kloroplast | Mitokondri ATP üretir İLE kloroplast fotosentez yapar | Lynn Margulis | 20. Yüzyıl |
| 1970 | Diyet Lifi | Sindirilemeyen Karbonhidratlar | Bitkisel kaynaklı, sindirilemeyen ve bağırsak bakterilerini besleyen lif türüdür; prebiyotik etki gösterir. İLE Vücudun sindiremediği, kalın bağırsağa ulaşıp orada mayalanan karbonhidratların genel adıdır. İlki bunun bitkisel ve tanımlı bir alt kümesi, ikincisi tüm sindirilemeyen karbonhidratlardır. | - | Modern Dönem |
| 1970 | İnce Bağırsak Mikrobiyotası | Kalın Bağırsak Mikrobiyotası | Bakteri yoğunluğu düşük olan, besinlerin emildiği ve geçişin hızlı olduğu sindirim bölümüdür. İLE Bakteri yoğunluğu çok yüksek olan, lif mayalanmasının yoğun geçtiği ve suyun emildiği sindirim bölümüdür. İlkinde bakteri az ve emilim, ikincisinde bakteri çok ve mayalanma baskındır. | - | Modern Dönem |
| 1972 | rekombinant | dna | Rekombinant DNA teknolojisi | Paul Berg | 20. Yüzyıl |
| 1972 | kanser | patoloji | Kanserin doku ve göze düzeyindeki incelenmesidir. İLE Bu inceleme içinde, gözelerin planlı ölümünün kanserdeki rolüdür; Kerr katkı verdi. İkincisi, ilkinin bir alt konusudur. | John Foxton Ross Kerr | 20. Yüzyıl |
| 1977 | intron | ekzon | Kesikli genler İLE intron ve ekzon keşfi | Richard J. Roberts | 20. Yüzyıl |
| 1980 | Kısa Zincirli Yağ Asitleri | Uzun Zincirli Yağ Asitleri | Bağırsak bakterilerinin lif mayalamasıyla üretilen, bağırsak gözelerini besleyen ve iltihabı yatıştıran kısa moleküllerdir. İLE Besinle doğrudan alınan, enerji deposu ve zar yapı taşı olan uzun moleküllerdir. İlki bakterilerce üretilir ve düzenleyicidir, ikincisi besinden gelir ve yapısaldır. | - | Modern Dönem |
| 1982 | Bilişsel Arkeoloji | Davranışsal Arkeoloji | Geçmiş insanların düşünce, inanç ve simge dünyasını anlamaya çalışan arkeoloji dalıdır. İLE İnsan davranışı ile buluntular arasındaki ilişkiyi, nesnelerin nasıl oluştuğunu inceleyen dalıdır. İlki zihni, ikincisi gözlenen davranışı ele alır. | - | Modern Dönem |
| 1986 | Yarımburgaz Mağarası | Karain Mağarası | Anadolu'da, yaklaşık dört yüz bin yıllık, ilk insan atalarının izlerini taşıyan çok eski bir mağaradır. İLE Yine Anadolu'da, çok daha yakın döneme ait insan yerleşim izleri taşıyan bir mağaradır. İkisi de tarih öncesi barınaktır; ilki çok daha eski insan türlerine aittir. | Mehmet Özdoğan | Paleolitik Çağ |
| 1986 | Homo Erectus (Yarımburgaz) | Homo Sapiens (Modern İnsan) | Yaklaşık iki milyon yıl önce ortaya çıkan, dik yürüyen ve ateşi kullanan erken insan türüdür; Anadolu'da izleri vardır. İLE Yaklaşık üç yüz bin yıl önce ortaya çıkan, bugünkü insanı oluşturan türdür. İlki erken bir atadır, ikincisi bugünkü insandır. | Mehmet Özdoğan | Paleolitik Çağ |
| 1990 | İnflamatuvar Bağırsak Hastalığı | İrritabl Bağırsak Sendromu | Bağırsakta gerçek bir iltihap ve doku hasarı bulunan, ağır seyredebilen hastalık grubudur (Crohn, ülseratif kolit). İLE İltihap ya da yapısal hasar bulunmadığı hâlde ağrı, şişkinlik ve düzensizlik veren işlevsel bir bozukluktur. İlkinde görünür hasar var, ikincisinde işlev bozuk ama doku sağlam. | - | Modern Dönem |
| 1990 | 16S rRNA Dizileme | Metagenomik Shotgun Dizileme | Yalnızca bakterilerdeki ortak bir gene bakıp hangi türlerin bulunduğunu belirleyen yöntemdir; ucuzdur ama sınırlı bilgi verir. İLE Örnekteki tüm DNA'yı gelişigüzel dizip hem türleri hem de işlevleri ortaya koyan yöntemdir; kapsamlıdır ama pahalı ve veri yoğunudur. İlki yalnızca kim var, ikincisi kim var ve ne yapıyor sorusunu yanıtlar. | - | Modern Dönem |
| 1990 | Disbiyoz | Öbiyoz | Bağırsak mikrobiyotasının bozulup zararlı türlerin çoğaldığı, çeşitliliğin azaldığı dengesizlik durumudur; birçok hastalıkla ilişkilidir. İLE Mikrobiyotanın dengeli, çeşitli ve sağlıklı olduğu durumdur. İlki bozulmuş denge, ikincisi sağlıklı dengedir. | - | Modern Dönem |
| 1993 | Çatalhöyük Yerleşim Düzeni | Modern Kent Planı | Bitişik evlerin damdan girişle kurulduğu, sokağı olmayan, en eski toplu yerleşim biçimlerinden biridir. İLE Sokak, kapı ve düzenli parseller üzerine kurulu bugünkü şehir düzenidir. İlki damdan girişli ve sokaksız, ikincisi sokak eksenli ve planlıdır. | Ian Hodder | Neolitik Çağ |
| 1993 | Çatalhöyük Duvar Resimleri | Mağara Resimleri | Çatalhöyük'te evlerin iç duvarlarına yapılmış, yerleşik yaşamın içindeki en eski resim örnekleridir. İLE Buzul çağı avcılarının mağara duvarlarına yaptığı, yerleşim öncesi resimlerdir. İkisi de tarih öncesi resimdir; biri yerleşim içi, öteki mağara ortamındadır. | Ian Hodder | Neolitik Çağ |
| 1994 | Neolitik Zihinsel Devrim | Neolitik Ekonomik Devrim | Neolitik dönemde insanın düşünme, simge kullanma ve inanç geliştirme biçimindeki köklü değişimdir; bilişsel bir dönüşümdür. İLE Aynı dönemde üretim, mülkiyet ve iş bölümündeki köklü değişimdir; geçim biçiminin dönüşümüdür. İlki zihinsel, ikincisi ekonomik boyuttur; ikisi Neolitik dönüşümün iki yüzüdür. | Jacques Cauvin | Neolitik Çağ |
| 1995 | Göbeklitepe | Çatalhöyük | Yaklaşık on bir buçuk bin yıl önce yapılmış, dünyanın bilinen en eski anıtsal tapınak alanıdır; henüz tarım yokken avcı-toplayıcılarca kurulmuştur. İLE Yaklaşık dokuz bin yıl önceye ait, en eski büyük tarım yerleşimlerinden biridir; bitişik evleri ve duvar resimleriyle ünlüdür. İlki tapınak ve daha eski, ikincisi yerleşim ve daha geçtir. | Klaus Schmidt | Neolitik Çağ |
| 1995 | Göbeklitepe T Şekilli Dikilitaşlar | Stonehenge Megalitler | Göbeklitepe'nin, üzerinde kabartmalar bulunan T biçimli anıtsal dikili taşlarıdır; yaklaşık on bir bin yıllıktır. İLE İngiltere'deki, çok daha geç (yaklaşık beş bin yıl önce) dikilmiş dev taş halkasıdır. İkisi de anıtsal taş yapıdır; ilki çok daha eskidir ve tarım öncesine aittir. | Klaus Schmidt | Neolitik Çağ |
| 1995 | Tapınak Önce Hipotezi | Yerleşim Önce Hipotezi | Anıtsal dini yapıların, yerleşik köy yaşamından önce kurulduğunu ve tarıma geçişi bunların tetiklediğini öne süren görüştür. İLE Önce yerleşik köylerin kurulduğunu, tapınakların sonra geldiğini savunan geleneksel görüştür. İlki inancı, ikincisi yerleşimi başlangıç sayar; Göbeklitepe ilki lehine kanıt sunar. | Klaus Schmidt | Neolitik Çağ |
| 1995 | Anadolu Neolitiği | Mezopotamya Neolitiği | Anadolu'da, yaklaşık on bir bin yıl önce başlayan erken yerleşik tarım kültürüdür. İLE Mezopotamya'da başlayan, sulama ve kentleşmeyle ilerleyen tarım kültürüdür. İkisi de Neolitik geçişin merkezleridir; başlangıç zamanı ve gelişim çizgileri farklıdır. | Klaus Schmidt | Neolitik Çağ |
| 1995 | Simbiyotik | Probiyotik | Yararlı bakteri ile onu besleyen lifin birlikte verildiği, ikisinin ortak etkisinden yararlanan üründür. İLE Yalnızca yararlı canlı bakteri içeren üründür. İkincisi tek başına bakteri, ilki bakteri ile besinini birlikte sunar. | - | Modern Dönem |
| 2000 | Mikrobiyota-İmmün Sistem Etkileşimi | Mikrobiyota-Metabolizma Etkileşimi | Mikrobiyotanın bağışıklık sistemiyle etkileşimidir; bağışıklığın gelişip olgunlaşmasını ve dengesini biçimlendirir. İLE Mikrobiyotanın metabolizmayla etkileşimidir; besinlerin işlenmesini, enerji dengesini ve vitamin üretimini etkiler. İkisi de mikrobiyotanın konağa etkisidir; biri bağışıklığı, öteki metabolizmayı ilgilendirir. | - | 21. Yüzyıl |
| 2001 | Mikrobiyota | Mikrobiyom | Belirli bir bölgede (bağırsak, ağız, deri) yaşayan mikroorganizma topluluğunun kendisidir; canlıların toplamıdır. İLE Bu topluluğun taşıdığı genlerin ve genetik potansiyelin tümüdür. İlki canlıların kendisi, ikincisi onların gen dağarcığıdır. | Joshua Lederberg | Modern Dönem |
| 2003 | Genom İLE Transkriptom İLE Proteom İLE Metabolom | Omik Bilimler | Sistem seviyesinde biyolojik analiz. | Craig Venter | 21. Yüzyıl |
| 2005 | Bağırsak-Beyin Ekseni | Bağırsak-Karaciğer Ekseni | Bağırsak ile beyin arasında, sinir ve kimyasal habercilerle çift yönlü iletişim kuran bağlantıdır; ruh hâli ile sindirimi birbirine bağlar. İLE Bağırsak ile karaciğer arasında, kan yoluyla madde alışverişi yapan bağlantıdır. İkisi de bağırsağı bir organa bağlar; biri sinir-beyin, öteki kan-karaciğer eksenidir. | - | 21. Yüzyıl |
| 2006 | Obezite İLE İlişkili Mikrobiyota | Zayıflarla İlişkili Mikrobiyota | Obezlerde Firmicutes/Bacteroidetes oranı yüksek İLE zayıflarda bu oran düşüktür. Obezite mikrobiyotası daha fazla enerji hasadı İLE zayıf mikrobiyotası daha az enerji hasadı sağlar. | Jeffrey Gordon | 21. Yüzyıl |
| 2006 | Firmicutes | Bacteroidetes | Firmicutes gram pozitif bakteriler İLE Bacteroidetes gram negatif bakterilerdir. Firmicutes/Bacteroidetes oranı obezite ile ilişkili İLE bu oranın dengesizliği metabolik hastalıklara yol açar. | Jeffrey Gordon | 21. Yüzyıl |
| 2010 | Postbiyotik | Probiyotik | Ölü bakteriler ve onların ürettiği yararlı bileşiklerdir; canlı olmadıklarından daha güvenli ve daha kararlıdırlar. İLE Canlı yararlı bakterilerdir; etki için bağırsakta yaşamaları gerekir. İlki cansız ürün ve metabolitler, ikincisi canlı bakterilerdir. | - | 21. Yüzyıl |
| 2011 | Enterotip 1 | Enterotip 2 | Bağırsak mikrobiyotasının, belirli bir bakteri cinsinin baskın olduğu bir denge tipidir; genellikle hayvansal ve yağlı beslenmeyle ilişkilidir. İLE Farklı bir bakteri cinsinin baskın olduğu, genellikle lif ağırlıklı beslenmeyle ilişkili başka bir denge tipidir. İkisi de mikrobiyota dengesinin tipleridir; baskın cins ve beslenme örüntüsüyle ayrılır. | - | 21. Yüzyıl |
| 2012 | CRISPR-Cas9 | Zinc Finger Nükleaz | Kılavuz bir RNA ile hedef DNA'yı bulup kesen, kolay tasarlanan gen düzenleme aracıdır. İLE Protein parmaklarıyla DNA dizisini tanıyan, her hedef için yeniden tasarlanması gereken eski araçtır. İlki RNA ile, ikincisi protein ile hedefi tanır. | Jennifer Doudna ve Emmanuelle Charpentier | 21. Yüzyıl |
| 2012 | crispr | cas9 | CRISPR-Cas9 gen düzenleme teknolojisi | Emmanuelle Charpentier | 21. Yüzyıl |
| 2013 | Fekal Mikrobiyota Transplantasyonu | Probiyotik Tedavisi | Sağlıklı bir vericinin tüm bağırsak mikrobiyota topluluğunun hastaya aktarılmasıdır; dengeyi bütünüyle yeniden kurar, dirençli enfeksiyonlarda kullanılır. İLE Yalnızca seçilmiş birkaç yararlı bakteri türünün dışarıdan verilmesidir; daha sınırlı ama daha denetimli bir müdahaledir. İlki tüm topluluğu, ikincisi seçili türleri aktarır. | - | 21. Yüzyıl |
Matematik Alanındaki Tarihsel Kayıtlar
| Yıl | Kavram 1 | Kavram 2 | Açıklama | Keşfeden | Dönem |
|---|---|---|---|---|---|
| -530 | pisagor | kuramı | a²+b²=c² hipotenüs kuramı | Pisagor | Antik |
| -450 | Aşil İLE Kaplumbağa Paradoksu | Hareket Paradoksu | Aşil paradoksu yavaş gidene yetişememe İLE hareket paradoksu sonsuz bölmenin sonucudur. Zenon Aşil kaplumbağaya yetişemez çünkü sonsuz adım gerekir İLE bu hareketin mantıksal analizini sorgular. Modern matematik limit kavramı ile çözüldü. | Zenon (Elea) | Antik Çağ |
| -450 | Ok Paradoksu | An Paradoksu | Uçan okun her anda hareketsiz göründüğü, dolayısıyla hiç hareket etmediğini öne süren paradokstur. İLE Zamanın bölünemez anlardan oluştuğu varsayımıdır. İlki bu varsayıma dayanır; hareketin, hareketsiz anların toplamı olamayacağını sorgular. | Zenon (Elea) | Antik Çağ |
| -450 | Dikotomi Paradoksu | Sonsuz Bölme Paradoksu | Bir hedefe varmak için önce yarısına, onun yarısına... sonsuz adım gerektiğini öne süren paradokstur. İLE Bir uzunluğun sonsuz kez bölünebileceği varsayımıdır. İlki, ikinciye dayanarak hareketin hiç başlayamayacağını öne sürer. | Zenon (Elea) | Antik Çağ |
| -380 | Platonizm (Matematik) | Nominalizm (Matematik) | Matematiksel nesnelerin, zihinden bağımsız gerçek varlıklar olduğunu savunan görüştür. İLE Matematiksel nesnelerin yalnızca ad, insan kurgusu olduğunu savunan görüştür. İlki bağımsız varlık atar, ikincisi yalnızca ad sayar. | Platon | Antik Çağ |
| -350 | Tümdengelim | Tümevarım | Tümdengelim genelden özele gidiş İLE tümevarım özelden genele gidişe dayanır. Tümdengelim mantıksal zorunluluk İLE tümevarım olasılık sağlar. Tümdengelim geçerliyse sonuç kesin İLE tümevarım sonuç muhtemeldir. | Aristoteles | Antik Çağ |
| -350 | Sentez | Analiz | Sentez birleştirme ve inşa etme İLE analiz parçalara ayırma ve çözümlemedir. Sentez yeni bilgi üretir İLE analiz mevcut bilgiyi açıklar. Sentez öncüllerden sonuca İLE analiz sonuçtan öncüllere gider. | Aristoteles | Antik Çağ |
| -350 | Özdeşlik Yasası | Çelişmezlik Yasası | Bir şeyin kendisiyle özdeş olduğunu söyleyen mantık yasasıdır (A, A'dır). İLE Bir önermenin aynı anda hem doğru hem yanlış olamayacağını söyleyen yasadır. İlki özdeşliği, ikincisi çelişkisizliği kurar. | Aristoteles | Antik Çağ |
| -300 | Öklid Geometrisi | Öklid Dışı Geometri | Paralel doğru aksiyomunu kabul eden, düz uzayın klasik geometrisidir. İLE Bu aksiyomu değiştiren, eğri uzaylarda kurulan geometridir. İlki düz, ikincisi eğri uzayı betimler. | Öklid | Antik Çağ |
| -300 | Öklid İLE Hiperbolik İLE Eliptik İLE Projektif | Geometri Türleri | Farklı aksiyom sistemlerine dayanan dört temel geometri. | Öklid | Antik Çağ |
| -300 | Öklid İLE Genişletilmiş Öklid İLE Binary | EBOB Algoritmaları | En büyük ortak böleni bulma yöntemleri. | Öklid | Antik Çağ |
| -250 | Homoloji İLE Kohomoloji İLE Homotopi | Cebirsel Topoloji | Topolojik invaryantları hesaplama yöntemleri. | Arşimet | Antik Çağ |
| 263 | Pi Sayısı (Çin) | Pi Sayısı (Arşimet) | Liu Hui'nin, çokgenlerle pi'yi çok basamaklı hesaplayan Çin yöntemidir. İLE Arşimet'in, iç ve dış çokgenlerle pi'yi sınırlayan daha eski yöntemidir. İkisi de çokgen yaklaşımıdır; Çin hesabı daha çok basamak verdi. | Liu Hui | Wei Hanedanlığı |
| 300 | Çin Kalan Kuramı | Euklidyen Algoritma | Eşzamanlı kalan koşullarını (kongrüansları) tek çözümde birleştiren teoremdir. İLE İki sayının en büyük ortak bölenini ardışık bölmelerle bulan yöntemdir. İlki kongrüans çözer, ikincisi ortak bölen bulur. | Sun Zi | Klasik Dönem |
| 400 | Çin Kalan Kuramı | Modüler Aritmetik | Eşzamanlı kalan koşullarını tek çözümde birleştiren teoremdir. İLE Kalanlarla, belirli bir bölene göre çalışan aritmetiktir. İlki, ikincinin sağladığı kalan sistemi üzerinde bir çözüm teoremidir. | Sun Zi | Güney-Kuzey Hanedanlıkları |
| 500 | Sıfır Kavramı | Yokluk Kavramı | Bir büyüklüğün yokluğunu gösteren, işlem yapılabilen matematiksel sayıdır. İLE Hiçliği anlatan felsefi kavramdır; sayı değildir. İlki sayı olarak işlenir, ikincisi kavramsaldır. | Aryabhata | Hint Altın Çağı |
| 500 | Ondalık Sistem | Pozisyonel Notasyon | On tabanına dayanan sayı sistemidir. İLE Bir rakamın değerinin, bulunduğu basamağa göre değiştiği gösterim ilkesidir. İkincisi, ondalık sistemin dayandığı genel ilkedir. | Aryabhata | Hint Altın Çağı |
| 500 | Trigonometri (Hint) | Trigonometri (Yunan) | Sinüs kavramını geliştirip yarım kiriş üzerine kuran Hint geleneğidir. İLE Kirişlere dayanan, daha eski Yunan geleneğidir. İlki sinüsü, ikincisi kirişi temel alır; ilki ikincisinden gelişti. | Aryabhata | Hint Altın Çağı |
| 628 | Negatif Sayılar | Pozitif Sayılar | Sıfırdan küçük, eksi işaretli sayılardır. İLE Sıfırdan büyük, artı işaretli sayılardır. İkisi sıfırın iki yanında, zıt yönlerde yer alır. | Brahmagupta | Hint Altın Çağı |
| 628 | Sıfırla İşlemler | Sayılarla İşlemler | Özel kurallar gerektiren, sıfırla yapılan işlemlerdir (sıfıra bölme tanımsızdır). İLE Olağan kurallarla yürüyen, sıfır dışı sayılarla işlemlerdir. İlki özel durumlar içerir, ikincisi olağan kurallıdır. | Brahmagupta | Hint Altın Çağı |
| 820 | cebir | algoritma | Denklem çözmeyi sistemli bilim yapan cebirdir. İLE Adım adım işlem yöntemi kavramıdır. İkisi de aynı bilginin kurucusundan gelir; biri denklem, öteki yöntem kuramıdır. | Harezmi | Klasik Dönem |
| 820 | Galois İLE Cebirsel İLE Aşkın | Genişleme Türleri | Cad genişlemelerinin sınıflandırması. | Al-Khwarizmi | Orta Çağ |
| 825 | sıfır | sayı | Sıfır ve Hint-Arap rakam sistemi | Harezmi | Klasik Dönem |
| 900 | yıl | hesap | Bir güneş yılının çok duyarlı süre hesabıdır. İLE Bu hesabın konusu olan zaman ölçümüdür. İlki hesabın kendisi, ikincisi ölçülen büyüklüktür. | Battani | Klasik Dönem |
| 910 | trigonometri | tablo | Hassas trigonometrik tablolar | Battani | Klasik Dönem |
| 1025 | trigonometri | coğrafya | Açı-kenar oranlarını inceleyen daldır. İLE Yerküre ölçümü bilimidir. İlki, ikincideki uzaklık ve konum ölçümlerinde kullanıldı. | Biruni | Klasik Dönem |
| 1070 | cebir | geometri | Denklem çözmeyi bilim yapan daldır. İLE Biçim ve uzay bilimidir. Ömer Hayyam ilkinin denklemlerini ikincinin şekilleriyle çözdü. | Ömer Hayyam | Klasik Dönem |
| 1070 | Quadratik İLE Kübik İLE Kuartik | Diophantine Denklemler | Tam sayı çözümlü polinom denklemler. | Omar Khayyam | Orta Çağ |
| 1074 | kübik | denklem | Üçüncü dereceden denklemdir. İLE Bunun sistemli çözüm yöntemidir. İlki denklem türü, ikincisi onu çözme kuramıdır. | Ömer Hayyam | Klasik Dönem |
| 1150 | Diferansiyel Hesap (Bhaskara) | Diferansiyel Hesap (Newton) | Bhaskara'nın, on ikinci yüzyılda değişim oranı fikrini sezen erken çalışmasıdır. İLE Newton ve Leibniz'in, on yedinci yüzyılda kurduğu sistemli hesaptır. İlki erken sezgi, ikincisi tam kuruluştur. | Bhaskara II | Ortaçağ Hindistan |
| 1202 | fibonacci | dizisi | Her terimi önceki iki terimin toplamı olan (0,1,1,2,3,5,8...) dizidir; ardışık terim oranı altın orana yaklaşır. İLE Sayıların, kendi kendini yineleyerek üretildiği kural örneğidir. İkincisi genel kural, ilki onun en ünlü örneğidir. | Fibonacci (Leonardo Pisano) | Klasik Dönem |
| 1202 | hint | rakam | Hindu-Arap rakamlarının Avrupa'ya tanıtımı | Fibonacci (Leonardo Pisano) | Klasik Dönem |
| 1202 | Fibonacci Sayıları | Lucas Sayıları | Her terimi önceki iki terimin toplamı olan, sıfır-bir ile başlayan dizidir. İLE Aynı toplama kuralıyla ama iki-bir ile başlayan dizidir. İkisi de aynı kuralla üretilir; başlangıç değerleri farklıdır. | Fibonacci (Leonardo Pisano) | Orta Çağ |
| 1202 | Pascal Üçgeni | Fibonacci Spirali | Binom katsayılarını üçgen düzende veren sayı dizilişidir. İLE Ardışık terimleri toplayarak büyüyen, altın orana yaklaşan spiraldir. İlki katsayı üçgeni, ikincisi büyüme spiralidir; ikisi de doğada tekrarlayan örüntülerdir. | Leonardo Fibonacci | Orta Çağ |
| 1247 | tusi | çifti | Nasireddin Tusi'nin, dönme birleşiminden düz çizgi elde eden geometrik düzeneğidir. İLE Bu düzeneğe adını veren bilginin kendisidir. İkisi aynı buluşu adlandırır; biri düzenek, öteki onu bulandır. | Nasireddin Tusi | Klasik Dönem |
| 1303 | Pascal Üçgeni (Çin) | Pascal Üçgeni (Avrupa) | Zhu Shijie'nin, on üçüncü yüzyılda katsayı üçgenini kullanan Çin çalışmasıdır. İLE Pascal'ın, on yedinci yüzyılda aynı üçgeni sistemleştiren Avrupa çalışmasıdır. İkisi aynı üçgendir; Çin kullanımı daha eskidir. | Zhu Shijie | Yuan Hanedanlığı |
| 1437 | yıldız | katalog | Konumları ölçülmüş yıldızların düzenli listesidir. İLE Bu listeyi barındıran, dokuz yüz doksan dört yıldızlık gözlem yapıtıdır. İlki liste türü, ikincisi onu içeren yapıttır. | Ulug Bey | Klasik Dönem |
| 1440 | sinüs | tablo | Açı oranlarının çok basamaklı değer çizelgeleridir. İLE Bu çizelgelerdeki açı-oran ilişkisini veren daldır. İlki sayısal çizelge, ikincisi onun dayandığı bilgidir. | Ulug Bey | Klasik Dönem |
| 1450 | ay | hareket | Ay'ın gökyüzündeki devinimini betimleyen çizelgedir. İLE Bu devinimin matematiksel modelidir. İkincisi, ilkini hesaplanabilir kılan modeldir. | Ali Kuşçu | Klasik Dönem |
| 1545 | Karmaşık Sayılar | Reel Sayılar | Sanal birim içeren, iki bileşenli sayılardır. İLE Sayı doğrusunda yer alan, sanal kısmı olmayan sayılardır. İlki karmaşık, ikincisi gerçektir; gerçek sayılar karmaşığın alt kümesidir. | Gerolamo Cardano | Rönesans |
| 1570 | sinüs | kosinüs | Trigonometrik fonksiyonların hassas tabloları | Takiyüddin | Klasik Dönem |
| 1572 | kompleks | sayı | Sanal birim içeren, iki bileşenli sayıların sistemli kullanımıdır. İLE Bu kullanımın konusu olan sayı türüdür. İlki kullanım, ikincisi sayının kendisidir. | Rafael Bombelli | Klasik Dönem |
| 1637 | Analiz | Sentez | Analiz parçalara ayırma İLE sentez birleştirme yöntemidir | Descartes | Klasik Dönem |
| 1637 | Kartezyen İLE Kutupsal İLE Üstel | Kompleks Gösterimler | Kompleks sayı formları. | René Descartes | Aydınlanma Çağı |
| 1640 | Fermat Küçük Kuramı | Wilson Kuramı | Asal modüle göre, bir kuvvetin bire denk düştüğünü söyleyen teoremdir. İLE Asal modüle göre, faktöriyelin eksi bire denk düştüğünü söyleyen teoremdir. İkisi de asallıkla ilgili modüler teoremlerdir. | Pierre de Fermat | 17. Yüzyıl |
| 1640 | Fermat Sayısı | Mersenne Sayısı | İki üzeri iki üzeri n artı bir biçimindeki sayıdır. İLE İki üzeri asal eksi bir biçimindeki sayıdır. İkisi de özel biçimli sayılardır; üsleri farklı kuruludur. | Pierre de Fermat | Aydınlanma Çağı |
| 1654 | pascal | üçgeni | Pascal üçgeni ve kombinatorik | Blaise Pascal | Klasik Dönem |
| 1665 | Kuvantum | Feynman path integrali | - | Newton-Leibniz | Klasik Dönem |
| 1675 | Türev | İntegral | Bir işlevin bir noktadaki anlık değişim hızını, yani eğriye çizilen teğetin eğimini veren kavramdır. İLE Bir eğrinin altında kalan alanı, birikimli toplamı veren kavramdır. İkisi birbirinin tersidir: biri değişim hızını bulur, öteki hızdan birikmiş miktarı geri kurar. | Newton & Leibniz | 17. Yüzyıl |
| 1687 | Gradient Descent İLE Newton İLE BFGS | Optimizasyon Algoritmaları | İşlev minimizasyon yöntemleri. | Isaac Newton | 17. Yüzyıl |
| 1715 | Taylor Serisi | Fourier Serisi | Bir işlevi, bir nokta çevresinde kuvvet (polinom) terimlerinin toplamı olarak açan seridir; yerel yaklaşım için kullanılır. İLE Bir işlevi, sinüs ve kosinüs terimlerinin toplamı olarak açan seridir; periyodik işlevler için kullanılır. İlki polinomla, ikincisi dalgalarla açar. | Brook Taylor | 18. Yüzyıl |
| 1715 | Taylor İLE Fourier İLE Laurent | Seri Açılımları | Fonksiyon seri temsilleri. | Brook Taylor | 18. Yüzyıl |
| 1715 | Taylor İLE Maclaurin İLE Laurent İLE Fourier İLE Laplace | Seri Açılımları | İşlevlerin farklı seri gösterimleri ve uygulama alanları. | Brook Taylor | 18. Yüzyıl |
| 1715 | Taylor Serisi | MacLaurin Serisi | Bir işlevi, herhangi bir nokta çevresinde kuvvet terimleriyle açan seridir; genel biçimdir. İLE Aynı açılımın, özellikle sıfır noktası çevresinde yapılan özel hâlidir. İkincisi, ilkinin başlangıç noktasına özel durumudur. | Brook Taylor | 18. Yüzyıl |
| 1715 | Taylor Series | Fourier Series | Bir işlevi polinom terimleriyle yaklaşık gösteren seridir. İLE Bir işlevi sinüs-kosinüsle gösteren seridir. İlki polinomla, ikincisi dalgalarla açar. | Brook Taylor | 18. Yüzyıl |
| 1738 | kinetik | kuram | Gazların, taneciklerin hareketiyle açıklanmasının öncülüğüdür. İLE Bu açıklamayı veren kuramdır. İkisi aynı öncü çalışmayı anlatır. | Daniel Bernoulli | Klasik Dönem |
| 1740 | elipsoid | denge | Dönen bir elipsoidin denge biçimidir. İLE Bu dengenin konusu olan dönel cisimdir. İlki denge durumu, ikincisi cismin kendisidir. | Colin Maclaurin | Klasik Dönem |
| 1742 | maclaurin | serisi | Maclaurin serisi açılımı | Colin Maclaurin | Klasik Dönem |
| 1750 | Euler Phi Fonksiyonu | Möbius Fonksiyonu | Bir sayıdan küçük, onunla aralarında asal sayıların adedini veren işlevdir. İLE Çarpanların teklik-çiftliğini kodlayan işlevdir. İkisi de sayı kuramı işlevleridir; biri asallığı sayar, öteki çarpan paritesini verir. | Leonhard Euler | 18. Yüzyıl |
| 1750 | Partisyon Fonksiyonu | Euler Fonksiyonu | Bir sayının kaç farklı toplam yazımı olduğunu veren işlevdir. İLE Bir sayıdan küçük, onunla aralarında asal sayıların adedini veren işlevdir. İkisi de sayı kuramı işlevleridir; biri bölünmeyi, öteki asallığı sayar. | Leonhard Euler | 18. Yüzyıl |
| 1750 | Euler İLE Runge-Kutta İLE Adams | ODE Çözüm Yöntemleri | Diferansiyel denklem sayısal çözümleri. | Leonhard Euler | 18. Yüzyıl |
| 1750 | Euler İLE Runge-Kutta İLE Adams | ODE Çözücüler | Adi diferansiyel denklem sayısal çözümleri. | Leonhard Euler | 18. Yüzyıl |
| 1750 | Euler İLE Hamilton İLE Çin Postacı | Graf Problemleri | Klasik graf kuramı problemleri. | Leonhard Euler | 18. Yüzyıl |
| 1750 | Euler Characteristic | Genus | Uzayın deliklerini tek sayıyla özetleyen homotopi değişmezidir. İLE Yönlü yüzeyin delik sayısını veren değişmezdir. İkisi ilişkilidir; biri genel özet, öteki yüzeye özgüdür. | Leonhard Euler | 18. Yüzyıl |
| 1763 | Bayesian Statistics | Frequentist Statistics | Olasılığı, güncellenen inanç ölçüsü sayan istatistiktir. İLE Olasılığı, uzun dönem sıklığı sayan istatistiktir. İki temel istatistik yaklaşımıdır. | Thomas Bayes | 18. Yüzyıl |
| 1763 | Bayesyen İLE Frekansist | İstatistik Yaklaşımlar | Olasılığın iki farklı yorumu ve uygulaması. | Thomas Bayes | 18. Yüzyıl |
| 1763 | Bayes İLE Frequentist İLE Likelihood | İstatistik Yaklaşımlar | Farklı olasılık felsefeleri. | Thomas Bayes | 18. Yüzyıl |
| 1763 | Bayes Kuramı | Frekansçı Yaklaşım | Önsel bilgiyi, yeni kanıtla güncelleyerek olasılık atayan yaklaşımdır. İLE Olasılığı, uzun dönemde gözlenen sıklık olarak tanımlayan yaklaşımdır. İlki inancı günceller, ikincisi sıklığı ölçer. | Thomas Bayes | 18. Yüzyıl |
| 1781 | Analitik | Sentetik |
Önermeler ayrımı. Tanım gereği doğru İLE/||/ Deneyimle doğrulanır. |
Immanuel Kant | Klasik Dönem | Aydınlanma Çağı |
| 1785 | laplace | dönüşümü | Bir işlevi karmaşık düzleme taşıyan dönüşümdür. İLE Bu dönüşümün çözmede kullanıldığı denklemlerdir. İlki araç, ikincisi uygulandığı alandır. | Pierre-Simon Laplace | Klasik Dönem |
| 1799 | Lineer | Non-lineer | Süperpozisyon ilkesine uyan denklemdir. İLE Süperpozisyona uymayan, çözümü genellikle zor denklemdir. İlki doğrusal ve düzenli, ikincisi doğrusal olmayan ve karmaşıktır. | Laplace | Klasik Dönem |
| 1799 | Analytic Function | Harmonic Function | Karmaşık türevi olan, seri açılabilen işlevdir. İLE Laplace denklemini sağlayan işlevdir. İlkinin gerçek ve sanal kısımları, ikincinin örnekleridir. | Pierre-Simon Laplace | 18. Yüzyıl |
| 1799 | Cauchy-Riemann | Laplace Eşitliği/Equation | Bir işlevin holomorf olması için gereken kısmi türev koşuludur. İLE Bu koşuldan türeyen, gerçek ve sanal kısmın sağladığı denklemdir. İkincisi, ilkinin bir sonucudur. | Pierre-Simon Laplace | 18. Yüzyıl |
| 1801 | Brownian Motion | Poisson Process | Sürekli, Gauss artışlı rastgele süreçtir. İLE Ayrık sıçramalı, sayım sürecidir. İlki sürekli, ikincisi sıçramalıdır. | Carl Friedrich Gauss | 19. Yüzyıl |
| 1801 | Gauss İLE Ortalama İLE Temel | Yüzey Eğrilikleri | Yüzeylerin eğrilik ölçüleri. | Carl Friedrich Gauss | 19. Yüzyıl |
| 1801 | Gauss İLE Eisenstein İLE Hurwitz | Tam Sayı Halkaları | Farklı sayı sistemlerindeki tam sayılar. | Carl Friedrich Gauss | 19. Yüzyıl |
| 1801 | Gaussian Üyelik | Sigmoid Üyelik | Çan eğrisi biçimli üyelik işlevidir. İLE S-eğrisi biçimli üyelik işlevidir. İkisi de düzgün üyelik işlevleridir; biçimleri farklıdır. | Carl Friedrich Gauss | 19. Yüzyıl |
| 1809 | Normal Dağılım | Uniform Dağılım | Ortalama çevresinde çan biçiminde yoğunlaşan dağılımdır. İLE Tüm değerlerin eşit olasılıkta olduğu düz dağılımdır. İlki merkezde yoğun, ikincisi her yerde eşittir. | Carl Friedrich Gauss | 19. Yüzyıl |
| 1809 | Normal Dağılım | Üstel Dağılım | Normal çan eğrisi simetrik, üstel bekleme süresi asimetrik | Carl Friedrich Gauss | 19. Yüzyıl |
| 1812 | olasılık | kuram | Olasılığı, analiz araçlarıyla kuran yaklaşımdır. İLE Bu yaklaşımın kurduğu daldır. İkisi aynı kuruluşu anlatır. | Pierre-Simon Laplace | 19. Yüzyıl |
| 1821 | Sürekli | Kesikli | Sürekli fonksiyonlar kesintisizken İLE kesikli fonksiyonlar süreksizlik noktalarına sahiptir | Augustin-Louis Cauchy | 19. Yüzyıl |
| 1821 | Diskret | Sürekli | Ayrık yapıları inceleyen matematiktir. İLE Sürekli yapıları inceleyen matematiktir. İlki ayrık, ikincisi sürekli nesnelerle çalışır. | Cauchy | 19. Yüzyıl |
| 1821 | Konverjans | Diverjans | Bir değere yaklaşan seridir. İLE Bir değere oturmayan, ıraksayan seridir. İlki yakınsak, ikincisi ıraksaktır. | Cauchy | 19. Yüzyıl |
| 1822 | Lagrange noktaları | Fourier dizileri | - | Fourier | 19. Yüzyıl |
| 1822 | Laplace İLE Fourier İLE Wavelet | Dönüşüm Türleri | Sinyal ve sistem analizinde kullanılan üç temel matematiksel dönüşüm. | Joseph Fourier | 19. Yüzyıl |
| 1822 | Fourier Dönüşümü | Laplace Dönüşümü | Bir sinyali frekans bileşenlerine ayıran, periyodik ve kararlı sinyaller için kullanılan dönüşümdür. İLE Bir sinyali karmaşık düzleme taşıyan, geçici rejim ve diferansiyel denklem çözümünde kullanılan dönüşümdür. İkincisi, ilkinin sönümlenen bileşenleri de kapsayan genellemesidir. | Joseph Fourier | 19. Yüzyıl |
| 1822 | Fourier İLE Wavelet İLE Gabor İLE Chirplet | Sinyal Dönüşümleri | Zaman-frekans analiz yöntemleri. | Joseph Fourier | 19. Yüzyıl |
| 1830 | Grup | Halka | Tek bir işlemle ve belirli kurallarla (birleşme, birim, ters) tanımlı cebirsel yapıdır. İLE İki işlemle (toplama ve çarpma) tanımlı, daha zengin cebirsel yapıdır. İkincisi, ilkinin üstüne ikinci bir işlem ekler. | Évariste Galois | 19. Yüzyıl |
| 1837 | Dirichlet Kuramı | Bertrand Postülatı | Aritmetik dizide sonsuz asal bulunduğunu söyleyen teoremdir. İLE Bir sayı ile iki katı arasında hep asal bulunduğunu söyleyen postülattır. İkisi de asalların dağılımıyla ilgilidir. | Peter Gustav Lejeune Dirichlet | 19. Yüzyıl |
| 1843 | Vektör yeğinlik şiddet | Yön | Bir vektörün büyüklüğü, ne kadar güçlü olduğudur. İLE Vektörün gösterdiği doğrultudur. İlki büyüklüğü, ikincisi yönü verir; vektör ikisiyle tanımlanır. | William Rowan Hamilton | 19. Yüzyıl |
| 1843 | Güçkuvvet | büyüklükler skaler | Vektörel | - | William Rowan Hamilton | 19. Yüzyıl |
| 1843 | Clebsch gordon kat sayisi | Vektör çiftlenim kat sayisi | İki açısal momentumu birleştirirken çıkan katsayılardır. İLE İki vektörel niceliği birleştirme kuralıdır. İlki, ikincinin sayısal katsayılarını verir. | William Rowan Hamilton | 19. Yüzyıl |
| 1843 | laurent | serisi | Bir işlevi, negatif kuvvetleri de içerecek biçimde açan seridir. İLE Bu açılımın oluşturduğu seridir. İkisi aynı açılımı adlandırır. | Pierre Laurent | 19. Yüzyıl |
| 1854 | Riemann İntegrali | Lebesgue İntegrali | Alanı, tanım bölgesini dikey dilimlere bölerek hesaplayan klasik integraldir; süreksiz işlevlerde zorlanır. İLE Alanı, değer kümesini yatay dilimlere bölerek hesaplayan gelişmiş integraldir; çok daha geniş işlev sınıfını kapsar. İlki tabanı, ikincisi yüksekliği bölerek toplar. | Bernhard Riemann | 19. Yüzyıl |
| 1854 | Boole Cebiri | Klasik Cebir | Doğru-yanlış değerleri ve mantıksal işlemlerle çalışan cebirdir. İLE Sayılar ve dört işlemle çalışan olağan cebirdir. İlki mantık, ikincisi sayı üzerinde işler. | George Boole | 19. Yüzyıl |
| 1858 | Matris mekaniğinde p x q = | P x q != q x p | Çarpımın sırasının sonucu değiştirdiği, değişmeli olmayan matris işlemidir. İLE Sıranın sonucu değiştirmediği, değişmeli işlemdir. İlki matrislerde geçerlidir; matris çarpımı genelde değişmeli değildir. | Arthur Cayley | 19. Yüzyıl |
| 1859 | Riemann İLE Lebesgue İLE Stieltjes | İntegral Türleri | Farklı integral tanımları ve uygulamaları. | Bernhard Riemann | 19. Yüzyıl |
| 1872 | Kompakt | Non-kompakt | Kapalı ve sınırlı olan, örtü sonluluğu sağlayan uzaydır. İLE Bu koşulu sağlamayan, sınırsız ya da açık uzaydır. İlki kompakt, ikincisi değildir. | Heine | 19. Yüzyıl |
| 1874 | Sonlu | Sonsuz | Öğe sayısı belirli, sayılabilen kümedir. İLE Öğeleri hiç bitmeyen kümedir. İlki sonlu, ikincisi sonsuzdur. | Georg Cantor | 19. Yüzyıl |
| 1874 | Açık Küme | Kapalı Küme | Açık küme sınır noktalarını içermezken İLE kapalı küme tüm limit noktalarını içerir | Georg Cantor | 19. Yüzyıl |
| 1874 | Sayılabilir Sonsuz | Sayılamaz Sonsuz | Doğal sayılarla birebir eşlenebilen sonsuzdur; öğeleri tek tek sıralanabilir. İLE Doğal sayılarla eşlenemeyen, daha büyük sonsuzdur; sıralanamaz (gerçek sayılar). İlki sayılabilir, ikincisi sayılamaz sonsuzluktur. | Georg Cantor | 19. Yüzyıl |
| 1874 | Sayılabilir | Sayılamaz | Sayılabilir kümeler doğal sayılarla eşleştirilebilir İLE sayılamaz kümeler eşleştirilemez | Cantor | 19. Yüzyıl |
| 1879 | Klasik Mantık | Modern Mantık | Aristoteles'in kurduğu, kesin doğru-yanlış üzerine işleyen sözel akıl yürütmedir. İLE Sembollerle işleyen, matematiksel biçimli çağdaş mantıktır. İlki sözel ve klasik, ikincisi sembolik ve çağdaştır. | Gottlob Frege | 19. Yüzyıl |
| 1879 | Önerme Mantığı | Yüklem Mantığı | Bütün önermeleri bölünmez alıp aralarındaki bağlaçları inceleyen mantıktır. İLE Önermelerin içine girip nesne, yüklem ve niceleyicileri inceleyen daha güçlü mantıktır. İkincisi, ilkinin çözemediği iç yapıyı çözer. | Gottlob Frege | 19. Yüzyıl |
| 1890 | Doğrusal | Doğrusal Olmayan | Süperpozisyon ilkesine uyan, girdilerin toplamının çıktıların toplamını verdiği sistemdir. İLE Süperpozisyona uymayan, girdilerle çıktıların orantısız olduğu sistemdir. İlki öngörülebilir ve toplanabilir, ikincisi karmaşık davranışlıdır. | Henri Poincaré | 19. Yüzyıl |
| 1897 | Cantor Paradoksu | Sonsuzluk Kavramı | Tüm kümelerin kümesi kavramının çelişki doğurmasıdır. İLE Bitmeyen büyüklüğü betimleyen kavramdır. İlki, ikincinin sınırsızca uygulanmasından doğan çelişkidir. | Georg Cantor | 19. Yüzyıl |
| 1899 | Hilbert Uzayı | Banach Uzayı | İç çarpımı tanımlı, uzunluk ve açı ölçülebilen tam iç çarpım uzayıdır. İLE Yalnızca norm (uzunluk) tanımlı, açı gerekmeyen tam normlu uzaydır. İlki iç çarpımlı, ikincisi yalnızca normludur; her Hilbert uzayı Banach'tır. | David Hilbert | 19. Yüzyıl |
| 1900 | Biçimsel Sistem | Doğal Dil Mantığı | Aksiyom ve kurallarla kesin tanımlı, simgesel sistemdir. İLE Günlük konuşma diliyle yürüyen, esnek ama belirsiz akıl yürütmedir. İlki kesin ve simgesel, ikincisi esnek ve belirsizdir. | David Hilbert | 20. Yüzyıl |
| 1900 | Biçimselcilik | Sezgicilik | Matematiği, anlamdan bağımsız simge ve kurallar oyunu sayan görüştür. İLE Matematiği, zihindeki sezgisel inşalara dayandıran görüştür. İlki biçimsel kurala, ikincisi zihinsel inşaya dayanır. | David Hilbert | 20. Yüzyıl |
| 1900 | Uygunluk Kuramı (Doğruluk) | Tutarlılık Kuramı | Doğruluğu, önermenin gerçeğe uygunluğu olarak tanımlayan kuramdır. İLE Doğruluğu, önermenin öteki kabullerle çelişmemesi olarak tanımlayan kuramdır. İlki gerçekle, ikincisi sistemle uyuma bakar. | - | 20. Yüzyıl |
| 1901 | Russell Paradoksu | Naif Küme Kuramsi | Russell paradoksu kendini içermeyen kümelerin kümesi paradoksu İLE naif küme kuramı sınırsız küme oluşturma ilkesidir. Russell paradoksu kendini içeriyor mu sorusu İLE naif küme kuramınin tutarsız olduğunu gösterdi. Bu paradoks modern aksiyomatik küme kuramıni doğurdu. | Bertrand Russell | 20. Yüzyıl |
| 1906 | Markov Zinciri | Rastgele Yürüyüş | Geleceğin yalnızca şimdiki duruma bağlı olduğu, geçmişi unutan süreçtir. İLE Her adımda rastgele yön değiştiren süreçtir. İkincisi, ilkinin belirli bir örneğidir; Markov özelliği taşır. | Andrey Markov | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1906 | Berry Paradoksu | Tanımlama Paradoksu | 'On iki sözcükten az ile tanımlanamayan en küçük sayı' ifadesinin kendisiyle çelişmesidir. İLE Bir şeyin tanımının kendine gönderme yaparak çelişki doğurmasıdır. İlki, ikincinin dille kurulmuş belirli bir örneğidir. | G. G. Berry | 20. Yüzyıl |
| 1906 | Konveks | Konkav | Her kirişi grafiğin üstünde kalan, aşağı bükey işlevdir. İLE Her kirişi grafiğin altında kalan, yukarı bükey işlevdir. İkisi zıt bükeyliktedir. | Jensen | 20. Yüzyıl |
| 1906 | Markov İLE Martingale İLE Levy | Stokastik Süreçler | Rastgele süreç türleri. | Andrey Markov | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1906 | Chebyshev İLE Markov İLE Hoeffding | Konsantrasyon Eşitsizlikleri | Olasılık sınırları veren eşitsizlikler. | Andrey Markov | 20. Yüzyıl (1900-1950) |
| 1906 | metrik | uzay | Metrik uzay kavramı | Maurice Fréchet | 20. Yüzyıl |
| 1915 | noether | kuramı | Her sürekli simetrinin bir korunum yasasına karşılık geldiğini söyleyen sonuçtur. İLE Bu sonuca adını veren ünlü teoremdir. İkisi aynı buluşu anlatır. | Emmy Noether | 20. Yüzyıl |
| 1918 | varyans | analizi | Grup ortalamalarını, sapmaları ayrıştırarak karşılaştıran yöntemdir. İLE Bu yöntemin dayandığı, sapmaların ölçüsüdür. İkincisi, ilkinin çözümlediği büyüklüktür. | Ronald Fisher | 20. Yüzyıl |
| 1920 | Lotka-Volterra Modeli | SIR Modeli | Avcı ile av sayısının salınımını betimleyen modeldir. İLE Duyarlı, bulaşık ve iyileşen aşamalarıyla salgını betimleyen modeldir. İkisi de dinamik popülasyon modelidir; biri avcı-av, öteki salgın yayılımıdır. | Alfred Lotka | 20. Yüzyıl |
| 1920 | Üçüncü Halin Olanaksızlığı | Orta Değer Mantığı | Bir önermenin ya kendisinin ya değilinin doğru olduğunu, üçüncü olasılık bulunmadığını söyleyen ilkedir. İLE Doğru ile yanlış arasında ara değerlere izin veren mantıktır. İlki üçüncü şıkkı yadsır, ikincisi ara değere yer açar. | Jan Łukasiewicz | 20. Yüzyıl |
| 1920 | İki Değerli Mantık | Çok Değerli Mantık | Yalnızca doğru ve yanlış değerlerini kullanan klasik mantıktır. İLE İkiden çok doğruluk değerine (belki, kısmen) izin veren mantıktır. İlki iki, ikincisi çok değerlidir. | Jan Łukasiewicz | 20. Yüzyıl |
| 1921 | soyut | cebir | Yapıları işlemleriyle, örneksiz ve genel inceleyen cebirdir. İLE Bunun temel yapılarından, iki işlemli halka kuramıdır. İkincisi, ilkinin bir alt alanıdır. | Emmy Noether | 20. Yüzyıl |
| 1922 | fisher | bilgisi | Bir kestirimin taşıdığı bilgi miktarını veren matristir. İLE Bu matrisin ölçtüğü bilgidir. İlki matris, ikincisi ölçülen niceliktir. | Ronald Fisher | 20. Yüzyıl |
| 1925 | frechet | türevi | Bir işlevin, normlu uzaylarda genelleştirilmiş türevidir. İLE Bu türevi tanımlayan bilginin adıdır. İkisi aynı kavramı anlatır. | Maurice Fréchet | 20. Yüzyıl |
| 1931 | Tamamlanabilirlik | Tamamlanmazlık | Bir biçimsel sistemde, doğru olan her önermenin sistem içinde kanıtlanabilmesi özelliğidir. İLE Yeterince güçlü bir sistemde, doğru ama kanıtlanamayan önermelerin kaçınılmaz bulunması durumudur. İlki her doğrunun kanıtlanabildiğini umar, ikincisi bunun olanaksızlığını söyler. | Kurt Gödel | 20. Yüzyıl |
| 1931 | Tutarlılık | Tutarsızlık | Bir sistemde hiçbir çelişkinin türetilememesi, aynı anda bir önermenin hem doğru hem yanlış çıkmamasıdır. İLE Sistemde çelişki üretilebilmesi durumudur; böyle bir sistemde her şey kanıtlanabilir, işe yaramaz. İlki sağlıklı, ikincisi çökmüş sistemdir. | Kurt Gödel | 20. Yüzyıl |
| 1933 | Tarski Doğruluk Şeması | Naif Doğruluk Kavramı | Bir tümcenin doğruluğunu, betimlediği durumun gerçekleşmesine bağlayan biçimsel ölçüttür ('Kar beyazdır' doğrudur ancak ve ancak kar beyazsa). İLE Doğruluğu, günlük sezgiyle ve biçimsel kısıt olmadan ele alan anlayıştır. İlki çelişkiyi önleyen biçimsel şema, ikincisi paradoksa açık sezgisel kavramdır. | Alfred Tarski | 20. Yüzyıl |
| 1933 | Deterministik | Stokastik | Deterministik sistemler öngörülebilir İLE stokastik sistemler rastgelelik içerir | Kolmogorov | 20. Yüzyıl |
| 1936 | Karar Verilebilirlik | Karar Verilemezlik | Bir önermenin doğru mu yanlış mı olduğunun, mekanik bir yöntemle sonlu adımda belirlenebilmesidir. İLE Böyle bir yöntemin var olamayacağı durumdur. İlki mekanik olarak çözülebilir, ikincisi çözülemezdir. | Alan Turing | 20. Yüzyıl |
| 1936 | Yalancı Paradoksu | Doğruluk Paradoksu | 'Bu tümce yanlıştır' önermesinin kendisiyle çelişmesidir. İLE Doğruluk kavramının kendine gönderme yapınca çelişki doğurmasıdır. İlki, ikincinin bilinen bir örneğidir. | Alfred Tarski | 20. Yüzyıl |
| 1936 | Turing İLE Church İLE Lambda | Hesaplanabilirlik | Hesaplama modellerinin eşdeğerliliği. | Alan Turing | 20. Yüzyıl |
| 1936 | Turing Makinesi | Lambda Kalkülüsü | Bant üzerinde adım adım işlem yapan, mekanik hesaplama modelidir. İLE İşlevleri, işlev uygulama ve soyutlamayla tanımlayan hesaplama modelidir. İkisi eşdeğer güçtedir; biri makine, öteki işlev temellidir. | Alan Turing | 20. Yüzyıl |
| 1936 | Church-Turing Tezi | Hesaplanabilirlik Sınırı | Etkin biçimde hesaplanabilen her işlevin, bir makineyle de hesaplanabileceğini öne süren tezdir. İLE Hangi problemlerin hiçbir yöntemle hesaplanamayacağını belirleyen sınırdır. İlki hesaplanabilirin tanımını, ikincisi hesaplanamazın sınırını verir. | Alan Turing | 20. Yüzyıl |
| 1936 | Durma Problemi | Karar Problemi | Bir programın, belirli bir girdide durup durmayacağının genel olarak belirlenemeyeceğini gösteren problemdir. İLE Bir önermenin doğru mu yanlış mı olduğunu mekanik yöntemle belirleme problemidir. İlki, ikincinin çözülemez olduğunu gösteren ünlü örnektir. | Alan Turing | 20. Yüzyıl |
| 1937 | dijital | devre | Sıfır-bir mantığıyla çalışan devredir. İLE Bu devrenin dayandığı mantık cebiridir. İkincisi, ilkinin kuramsal temelidir. | Claude Shannon | 20. Yüzyıl |
| 1944 | oyun | kuramı | Çok aktörlü stratejik etkileşimi inceleyen daldır. İLE Bu dalın ekonomik davranışa uygulanmasıdır. İlki kuram, ikincisi uygulama alanıdır. | John von Neumann | 20. Yüzyıl |
| 1945 | wilcoxon | testi | Eşleştirilmiş örneklerde, sıralara dayanan dağılımsız testtir. İLE Bu teste adını veren yöntemdir. İkisi aynı sınamayı adlandırır. | Frank Wilcoxon | 20. Yüzyıl |
| 1945 | von neumann | mimarisi | Programın da veriyle aynı bellekte tutulduğu bilgisayar tasarımıdır. İLE Bu tasarımın adıdır. İkisi aynı mimariyi anlatır. | John von Neumann | 20. Yüzyıl |
| 1948 | bilgi | kuramı | Bilginin nicel ölçüsünü ve iletimini kuran daldır. İLE Bu dalın kurucu çalışmasıdır. İkisi aynı alanı adlandırır. | Claude Shannon | 20. Yüzyıl |
| 1948 | hücresel | otomat | Basit yerel kurallarla karmaşık desen üreten ızgara modelidir. İLE Bu modelin kuramıdır. İkisi aynı yapıyı adlandırır. | John von Neumann | 20. Yüzyıl |
| 1950 | Turing Testi | Çin Odası Argümanı | Bir makinenin, davranışıyla insandan ayırt edilemezse zeki sayılacağını öne süren ölçüttür. İLE Kuralları izleyerek anlamadan yanıt üretmenin gerçek anlama olmadığını savunan düşünce deneyidir. İlki davranışı yeter sayar, ikincisi anlamanın davranıştan fazlası olduğunu öne sürer. | Alan Turing | 20. Yüzyıl |
| 1957 | Sözdizim | Anlambilim | Sözdizim biçimsel yapı kuralları İLE anlambilim anlamsal yorumlama kurallarıdır. Sözdizim simgelerin dizilişi İLE anlambilim simgelerin anlamıdır. Programlama dillerinde sözdizim derleme İLE anlambilim çalıştırma aşamasında önemli. | Noam Chomsky | 20. Yüzyıl |
| 1958 | moran | süreci | Sonlu topluluklarda evrimi, tek tek değişimlerle izleyen olasılıksal modeldir. İLE Bu modele adını veren bilginin çalışmasıdır. İkisi aynı süreci adlandırır. | Patrick Moran | 20. Yüzyıl |
| 1963 | Zorunluluk | Olasılık | Başka türlü olması olanaksız olan, kaçınılmaz durumdur. İLE Birden çok sonucun mümkün olduğu, belirsizlik durumudur. İlki tek sonuçlu ve zorunlu, ikincisi çok sonuçlu ve olasıdır. | Saul Kripke | 20. Yüzyıl |
| 1963 | Mümkün Dünyalar | Gerçek Dünya | Mantıksal olarak olanaklı tüm durumları betimleyen kavramdır. İLE Bu olanaklardan fiilen gerçekleşmiş olanıdır. İlki tüm olasılıklar, ikincisi gerçekleşmiş olandır. | Saul Kripke | 20. Yüzyıl |
| 1965 | Klasik Mantık | Bulanık Mantık | Kesin doğru-yanlış değerleriyle çalışan mantıktır. İLE Ara doğruluk derecelerine izin veren mantıktır. İlki iki değerli, ikincisi çok değerlidir. | Lotfi A. Zadeh | 20. Yüzyıl |
| 1965 | Kesin Küme | Bulanık Küme | Bir öğenin ya üye ya değil olduğu kümedir. İLE Üyeliğin derece derece olabildiği kümedir. İlki kesin, ikincisi bulanık üyelikli. | Lotfi A. Zadeh | 20. Yüzyıl |
| 1965 | Üyelik Fonksiyonu | Karakteristik Fonksiyon | Üyelik derecesini sıfır-bir arası veren işlevdir. İLE Üyeliği yalnızca sıfır ya da bir veren işlevdir. İlki dereceli, ikincisi keskin üyelik verir. | Lotfi A. Zadeh | 20. Yüzyıl |
| 1965 | Bulanık Birleşim | Bulanık Kesişim | Üyeliklerin büyüğünü alan bulanık birleşimdir. İLE Üyeliklerin küçüğünü alan bulanık kesişimdir. İlki en büyük, ikincisi en küçük operatörüdür. | Lotfi A. Zadeh | 20. Yüzyıl |
| 1965 | Bulanık Tümleyen | Bulanık Fark | Üyeliği birden çıkaran bulanık tümleyendir. İLE İki bulanık küme arasındaki bulanık farktır. İlki tümleyen, ikincisi farktır. | Lotfi A. Zadeh | 20. Yüzyıl |
| 1973 | Bulanıklaştırma | Durulama | Kesin değeri bulanık üyeliğe çevirmedir. İLE Bulanık sonucu kesin değere çevirmedir. İkisi zıt yönlüdür: biri bulanıklaştırır, öteki durular. | Lotfi A. Zadeh | 20. Yüzyıl |
| 1974 | sugeno | integral | Bulanık ölçüye göre tanımlanan, en-küçük ve en-büyük işleçli integraldir. İLE Bu integralin dayandığı ölçü kuramıdır. İlki integral, ikincisi onun ölçü temelidir. | Michio Sugeno | 20. Yüzyıl |
| 1975 | bulanık | çıkarım | Bulanık kurallarla girdiden çıktı üreten sistemlerdir. İLE Bu sistemlerin iki temel türünün genel adıdır. İlki belirli örnekler, ikincisi onların ortak çerçevesidir. | Mamdani ve Sugeno | 20. Yüzyıl |
| 1975 | Mamdani Yöntemi | Sugeno Yöntemi | Çıktıda bulanık küme kullanan çıkarım yöntemidir. İLE Çıktıda sayısal işlev kullanan yöntemdir. İlki bulanık, ikincisi işlevsel çıktı verir. | Mamdani ve Sugeno | 20. Yüzyıl |
| 1975 | Dilsel Değişken | Sayısal Değişken | Sözel ifadelerle (soğuk, ılık, sıcak) tanımlanan, bulanık mantık değişkenidir. İLE Kesin sayısal değerlerle tanımlanan değişkendir. İlki sözel ve bulanık, ikincisi sayısal ve kesindir. | Lotfi A. Zadeh | 20. Yüzyıl |
| 1993 | Nöro-Bulanık | Genetik-Bulanık | Sinir ağlarıyla birleştirilmiş bulanık sistemdir. İLE Genetik algoritmayla birleştirilmiş bulanık sistemdir. İkisi de melez bulanık sistemlerdir; öğrenme yöntemleri farklıdır. | Jang | 20. Yüzyıl |
| 1999 | Tip-1 Bulanık | Tip-2 Bulanık | Üyeliği tek dereceli olan bulanık kümedir. İLE Üyeliğin kendisinin de bulanık olduğu kümedir. İkincisi, ilkine bir belirsizlik katmanı ekler. | Jerry Mendel | 20. Yüzyıl |