Elle yazılan her herşeye yazma denmesine rağmen terim olarak yazma, elle yazılan kitap anlamına gelir. Dolayısıyla yazma kitap terimiyle, yine elle yazılmış mektup, ahid-nâme, vesika, vb. unsurlar dışarıda bırakılır. Yazma kitap terimiyle de ister sahife, ister tomar, isterse kitap şeklinde olsun, defter suretinde birbirine iliştirilip ciltlenmiş eser anlaşılır.

Yazma kültürü sözlü kültürün akabinde ortaya çıktığından üç ana unsura dayanır. Birincisi yazma bilen insanlar, dolayısıyla yazı; ikincisi üzerine yazı yazılan madde ve üçüncüsü kendisiyle yazı yazılan âlet-edevât... Tarih boyunca, yazının ilk mûcidi olan Sümerler'den itibaren matbaanın icâdı ve yaygınlaşmasına kadar, her medeniyette bu üç unsur farklı şekillerde tezahür etmiştir. Ancak İslâm Medeniyeti çerçevesinde yazma, daha çok kağıt üzerine yazılan eser anlamına gelmektedir ve bu anlamda ilk yazma eser Kuran-ı Kerim'dir.

İslâm Medeniyeti'ne ait yazma eserler naklî ilimlerden aklî ilimlere kadar her türlü bilgi sahasında yayılmış durumdadır. Zamanımıza ulaşan yazma eserler müellifin bizzat istinsah ettiği nüsha olabileceği gibi daha sonra eserin önemi ve yaygınlığı oranında istinsah edilmiş nüsha veya nüshalar da olabilir. Bu açıdan İslâm Medeniyeti'nde telif edilmiş bazı eserlerin hiç bir nüshası zamanımıza gelmemiş iken bazı eserlerin bir, bazı eserlerin ise beşyüzün üzerinde nüshası günümüze ulaşmıştır. Yazma eserler, hat sanatı, tehzib, ebru gibi süsleme sanatları, minyatür gibi resim sanatları, cilt sanatı ve ayrıca kağıt ve mürekkep sanayisi konularında bir çok önmeli bilgiyi ihtiva ederler. Ayrıca yazma eserler kültür ve ilim tarihi açısından çok önemli olan çeşitli kayıtlar(kuyûdât) ihtiva eder. Bunların incelenmesi yazma kültürü ve ilim tarihi açısından son derece önemlidir. Bu kayıtlar şöyle sıralanabilir: Telif kaydı için masdar veya mazi sıygasında telîf, tasnîf, inşâ, nazm, imlâ, cem', tahrîr, tahrîc, inşâd gibi kelimeler; şerhler ve talikler için, şerh, tefsir, tahşiye, ta'lîk gibi kelimeler; ihtisar için ihtisar, telhis, istismâr, tecrid, tehzib, iktidâb, intihâb, ihtiyâr gibi kelimeler; tercüme için nakl, tercüme, ta'rîb gibi kelimeler kullanılır. Telif kayıtları genelde eserin dibacesinde bulunur. Yine dibacede bulunan rivayet kayıtları bir nüshanın hangi rivayet zinciriyle geldiğini belirtir. Özellikle hadis, kıraat ve tarih kitapları için önemli olan rivayet kayıtları bazen matematik gibi ilimlerde de kullanılır. Semâ kaydı eserin dinleme tarzıyla okunduğunu gösterir. Bu kayıt eserin başında olabildiği gibi eserin sonunda da bulunabilir. Nüshanın bir âlim huzurunda okunduğunu gösteren kırâat kaydı da eserin başında veya sonunda yazılabilir. Müellifin eserinin rivayet hakkını vermesi şeklinde anlaşılabilen icâzet kaydı, uzakta olan, eseri bizzat müellifinden okuyan veya okumayıp da güvenilir olan kişilere verilebilir. Münâvele kaydı ise icâzet kaydı gibi olup sadece müellifin huzurunda bulunmuş kişilere verilir. Bu kayıtlar, üzerinde bulunduğu nüshaya istinsah edilen asıl nüshadan aktarılmış olabilir. Burada temel kıstas, kayıtlar kitabet(ferağ) kaydından önce ise asıl nüshadan aktarma, sonra ise mevcut nüshaya düşülmüş orijinal kayıtlardır. Bu açıdan bir yazma eserin en önemli kayıtlarından biri ferağ kaydıdır. Bu kayıt nüshanın kim tarafından, hangi mekânda ve hangi tarihte yazıldığını veya istinsah edildiğini gösterir; genellikle nüshanın sonunda bulunur. Ferağ kaydı için ketebe, tesvîd, neseha, tahrîr, tanmîk, talîk, terkîm, nakale, tastîr, vb. çok çeşitli kelimeler kullanılır. İstinsah kaydı da denilen ferağ kaydı genellikle hicri seneyle verilir. Bunun yanında eski Türk takvimi, İskender senesi veya miladî takvimle de tarih verildiği görülür. Yazıyla ifade edilen tarih, son dönemlerde rakamla da verilmiştir. Ebced rakamlarının kullanıldığı tarihler, elğaz ve özellikle kesir hisabı yoluyla problem şeklinde de ifade edilmiştir. İstinsahı yapan müstensih bazen istinsah ettiği eserin orijinali üzerinde, tashih, ihtisar, vb. şekilde tasarruflarda bulunur ve bunu da ferağ kaydında belirtir. Ancak bir çok yazma eserde ferağ kaydı mevcut değildir. Bu durum büyük oranda eserin yaygın olması, talimî bir metin olması veya yazarın ismini belirtmek istememesi gibi sebeplere dayanır. Böyle bir durumda yazmanın istinsah edildiği tarih, yazı türü, mürekkep ve kağıdın özelliklerinden hareketle, yahut eserde atıf yapılan önemli şahısların yaşadıkları dönem dikkate alınarak yüzyıl olarak tahmin edilebilir. Yazmalarda bulunan diğer bir kayıt türü mukâbele kaydıdır. Bu kayıt muâaraza ve tashih kaydı olarak da isimlendirilir. Mukabele kayıdı, eserin sonunda, eseri oluşturan makale, cüz vb. kısımların sonunda, bazen eserin herhangi bir sahife veya sahifelerinin hamişinde belirtilir. Genellikle beleğa, kûbile, ûriza gibi kelimelerle ifade edilir. Mukabele kaydının diğer bir türü müstensihin istinsah ettiği eserin çeşitli nüshalarını karşılaştırması ve nüsha farklarını hamişte kaydetmesidir. Mukabele kayıtlarında müstensihin eseri tashih ettiğine dair ifadeleri de bulunabilir. Yazmalarda bulunan mutâlâa ve nazar kaydı ise nüshanın ders dışında okunduğunu gösterir. Bu kayıt türü aynı zamanda bazı nüshaların kimin için istinsah edildiğini belirten notlarla beraber verilir ve büyük oranda eserin zahrinde bulunur. Yazma eserlerin en önemli kayıtlarından biri de temellük kaydıdır. Bu kayıtlar nüshanın tarihçesini vermesi açısından önem kesbeder. Bu kayıt türü, satın alma, hediye, istinsah ettirme, miras, istishab vb. şekillerde yazılır ve min kutub, temelleke, dahale fi mulk, intekale ilâ mulk, bi'l-irs, işterâhu, istashabehu gibi kelime ve tamlamalarla ifade edilir.

İslâm medeniyeti'nde yazma eserler, matbaanın yaygınlaşmasına kadar kamuoyunda, resmî veya şahsî kütüphanelerle mütedavil olan ve fonksiyonunu icra etmeye devam eden bir özellik arz eder. Hatta matbaanın yaygınlaşmasından sonra da bu özelliğini devam ettiren yazma eserler, Türkiye'de XX. yüzyılın başlarına kadar kullanılmaya devam etmiştir. Batı Avrupa'da ise matbu kültürün yerleşmesinden sonra yazma eserler antika olarak algılanmaya başlanmış ve büyük yazma eser koleksiyonları ihtiva eden kütüphaneler kurulmuştur. Bu çerçevede şarkiyatçılığın yaygınlaşması ve sömürgeciliğin İslâm ülkelerinde yerleşmesiyle beraber İslâm Medeniyeti'ne ait bir çok yazma eser Batı ülkelerine aktarılmıştır. Oryantalist araştırmalar neticesinde Yunanca ve Latince eserlere uygulanan yöntemlerin benzeri yöntemlerle bu yazma eserler, yoğun olarak, XIX. yüzyılın başlarından itibaren tenkitli metinleriyle neşredilmeye başlanmıştır ve bugün de bu neşir faaliyeti devam etmektedir.

İslâm dünyasında tarihî süreç içerisinde yazılan eserlerin çeşitli kayıtları bulunmaktadır. Bu kayıtlar arasında ilki ve en meşhuru İbn Nedim'in el-Fihrist adlı çalışmasıdır. Süreç içerisinde İbn Ebi Useybia'nın Uyûn el-enbâ fi tabakat el-etibbâ, Taşköprülü-zade'nin el-Şekâik el-numaniyye fi ulemâ el-devlet el-osmaniyye'si gibi onlarca bibliyografik, İbn el-Ekfânî'nin İrşad el-kâsıd ilâ esnâ el-mekâsıd, Taşköprülü-zade'nin Miftah el-saade ve misbah el-siyade'si gibi onlarca tasnif el-ulum sahasındaki kitaplarda, İslâm Medeniyeti'nde çeşitli bilgi alanlarında telif edilmiş eserler hakkında önemli kayıtlar bulunmaktadır. Ancak İslâm Medeniyeti'nde yazma eserlerle ilgili en orijinal katalog(fihrist) Kâtip Çelebi'nin "Keşf el-zunun an esami el-kutup ve el-funun" adlı eseridir. Bu eserin metodolojisi daha sonraki müellifler tarafından da telif edilmiş ve Türkiye'de, Bağdat'lı İsmail Paşa'nın "İzah el-meknun"una kadar "Keşf el-zunun" üzerine zeyl sayılabilecek onlarca eser vucüda getirilmiştir.

XIX. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa'da başlayan dünyadaki İslâm yazmalarını kataloglama çalışması hızlanmış, bu çerçevede muhtasar ve mufassal kataloglar hazırlanmıştır. Bu kataloglar bir kütüphanedeki bir koleksiyonu veya bir kütüphanenin tümünü ihtiva edebileceği gibi, herhangi bir ilmi disipline ait tüm dünyada mevcut yazma eserleri de ihtiva edebilir. Bu çerçevede en meşhur katalog Carl Brockelmann'ın "Geschichte der arabischen litteratur, I-II", ile "Supplementband I-III" adlı meşhur eseridir. Bunun yanında Fuat Sezgin'in hazırladığı ve hicri IV. yüzyıla kadar olan yazma eserleri ihtiva eden "Geschichte des arabischen schrifttums, I-IX", adlı eseri ile C: A. Storey'in dünyadaki Farsça eserler için hazırladığı Persian Literature: "A Bio-Bibliographical Survey, I-V", adlı eseri dikkate değer niteliktedir.

İslâm dünyasında yazma eser ihtiva eden kütüphanelerin birer defterleri her zaman vardı. Türkiye'de Sultan II. Abdülhamit döneminde, Osmanlı kütüphanelerine ait olan bu defterlerden bir kısmı gözden geçirilerek yayımlanmıştır. XX. yüzyılın başlarından itibaren ise çeşitli İslâm ülkelerinde modern katalog yöntemlerine göre bir çok yazma kütüphanenin kataloğu yayımlanmıştır. Türkiye'de de çeşitli araştırmacılar muhtelif kütüphanelerin kataloglarını hazırlayarak kamuoyunun istifadesine sunmuşlardır. Bu konuda derli toplu bir çalışma Nimet Bayraktar ve Mihin Lugal tarafından hazırlanan "Türkiye Yazma Eser Kütüphaneleri ve Bu Kütüphanelerde Bulunan Yazmalarla İlgili Yayınlar Bibliyografyası İstanbul 1995", adlı çalışma en geniş bilgileri havidir.

Netice olarak, araştırmalara göre bugün yeryüzünde altı milyon civarında Arapça, dört milyon civarında da başta Türkçe olmak üzere diğer İslâm halklarının dillerine ait yazma eser bulunmaktadır. Bu eserlerin çok az bir kısmının tenkitli metni hazırlanıp yayımlanmıştır. Günümüzde hâlâ kataloğu yapılmamış, Türkiye'de veya değişik ülkelerde bulunan yazma kütüphaneleri mevcuttur. Ayrıca dünyada çeşitli yazma koleksiyonuna sahip şahsa ait kütüphanelerde bir hayli yekün tutmaktadır.